هزینه های قابل قبول مالیاتی چیست؟ بررسی ماده 147، 148 و 149 قانون مالیات های مستقیم

هزینه‌های قابل قبول مالیاتی یکی از مهم‌ترین مباحث در محاسبه مالیات اشخاص حقیقی و حقوقی است. هر کسب‌وکار برای کسب درآمد، هزینه‌هایی مانند حقوق و دستمزد، اجاره، بیمه، حمل‌ونقل، تبلیغات، استهلاک و سایر مخارج عملیاتی را پرداخت می‌کند؛ اما همه این هزینه‌ها از نظر سازمان امور مالیاتی قابل پذیرش نیستند.

بر اساس مواد 147، 148 و 149 قانون مالیات‌های مستقیم، تنها هزینه‌هایی در محاسبه درآمد مشمول مالیات پذیرفته می‌شوند که:

• با فعالیت مؤسسه مرتبط باشند
• برای تحصیل درآمد انجام شده باشند
• در حدود متعارف باشند
• مستند به اسناد و مدارک معتبر باشند
• در دوره مالی مربوط شناسایی شده باشند

در این مقاله، تعریف هزینه‌های قابل قبول مالیاتی، شرایط پذیرش، لیست مصادیق قانونی، هزینه‌های غیرقابل قبول، استهلاک، هزینه مأموریت، تبلیغات و بخشنامه‌های مهم را به‌صورت کامل بررسی می‌کنیم.

هزینه های قابل قبول مالیاتی چیست؟

هزینه‌های قابل قبول مالیاتی، مخارجی هستند که مؤدی برای تحصیل درآمد و در چارچوب فعالیت اقتصادی خود انجام می‌دهد و با رعایت شرایط قانونی، از نظر اداره مالیاتی در محاسبه درآمد مشمول مالیات قابل کسر هستند.

به بیان ساده، هرچه هزینه‌های واقعی، مستند و قانونی شما بیشتر مورد پذیرش سازمان امور مالیاتی قرار گیرد، درآمد مشمول مالیات و در نتیجه مالیات پرداختی کاهش می‌یابد.

مبنای قانونی هزینه های قابل قبول مالیاتی

پایه اصلی این مبحث در قانون مالیات‌های مستقیم، سه ماده زیر است:

ماده 147 قانون مالیات های مستقیم

این ماده، شرایط کلی پذیرش هزینه‌ها را مشخص می‌کند.

ماده 148 قانون مالیات های مستقیم

این ماده، فهرست مهم‌ترین هزینه‌های قابل قبول مالیاتی را بیان می‌کند.

ماده 149 قانون مالیات های مستقیم

این ماده، استهلاک دارایی‌های استهلاک‌پذیر و نحوه پذیرش آن به عنوان هزینه را توضیح می‌دهد.

شرایط پذیرش هزینه های قابل قبول مالیاتی طبق ماده 147

برای اینکه یک هزینه از نظر مالیاتی قابل قبول باشد، معمولاً باید شرایط زیر را داشته باشد:

1) ارتباط مستقیم با فعالیت مؤسسه

هزینه باید در راستای فعالیت اقتصادی، تولید، فروش کالا یا ارائه خدمات انجام شده باشد.
برای مثال، اجاره دفتر کار یک شرکت خدماتی قابل قبول است؛ اما هزینه شخصی مدیرعامل معمولاً قابل پذیرش نیست.

2) انجام هزینه برای تحصیل درآمد

هزینه باید با هدف کسب درآمد در همان دوره مالی انجام شده باشد.
اگر هزینه‌ای ارتباطی با درآمد مؤدی نداشته باشد، ممکن است در رسیدگی مالیاتی رد شود.

3) متعارف بودن هزینه

هزینه باید از نظر مبلغ، نوع و نحوه مصرف، با عرف فعالیت مؤدی متناسب باشد.
برای مثال، خریدهای غیرمعمول یا مخارج نامتناسب با اندازه کسب‌وکار ممکن است مورد ایراد قرار گیرد.

4) وجود اسناد و مدارک مثبته

فاکتور، قرارداد، رسید پرداخت، اسناد بانکی، سند حسابداری، گزارش انجام کار و سایر مدارک معتبر، نقش اصلی در پذیرش هزینه دارند.

5) رعایت ضوابط پرداخت

در برخی موارد، به‌ویژه برای مبالغ بالاتر از نصاب‌های مقرر، پرداخت از طریق شبکه بانکی در پذیرش هزینه اهمیت زیادی دارد.

6) ارتباط نداشتن با درآمدهای معاف یا نرخ صفر

چنانچه هزینه برای تحصیل درآمدهای معاف، مقطوع یا دارای مقررات خاص انجام شده باشد، ممکن است از نظر مالیاتی قابل قبول نباشد.

لیست هزینه های قابل قبول مالیاتی طبق ماده 148

ماده 148 قانون مالیات‌های مستقیم، مهم‌ترین مصادیق هزینه‌های قابل قبول مالیاتی را مشخص کرده است. مهم‌ترین این هزینه‌ها عبارت‌اند از:

1) بهای تمام شده کالا یا مواد مصرفی

• قیمت خرید کالای فروخته‌شده
• قیمت خرید مواد اولیه و مواد مصرفی در کالا و خدمات

2) هزینه های استخدامی

این بخش یکی از مهم‌ترین هزینه‌های قابل قبول مالیاتی است و شامل موارد زیر می‌شود:

• حقوق و مزد اصلی
• مزایای مستمر نقدی و غیرنقدی
• اضافه‌کار، عیدی، پاداش، خواروبار و مزایای غیرمستمر
• هزینه سفر و فوق‌العاده مأموریت
• بیمه‌های درمانی، عمر و حوادث کارکنان
• حق سنوات، پایان خدمت و خسارت اخراج طبق مقررات
• وجوه پرداختی به سازمان تأمین اجتماعی
• ذخیره مزایای پایان خدمت در حدود مقرر

3) اجاره محل مؤسسه

اگر محل فعالیت اجاره‌ای باشد، اجاره‌بهای پرداختی با سند رسمی یا در حدود متعارف، قابل قبول است.

4) اجاره ماشین آلات و تجهیزات

هزینه اجاره ماشین‌آلات، ادوات و تجهیزات مرتبط با فعالیت مؤسسه نیز قابل قبول است.

5) هزینه های انرژی و ارتباطات

• آب
• برق
• گاز
• سوخت
• تلفن
• اینترنت و ارتباطات

6) حق بیمه های مرتبط با عملیات و دارایی مؤسسه

بیمه دارایی‌ها، مسئولیت‌ها و سایر بیمه‌های مرتبط با فعالیت اقتصادی، در صورت داشتن مدارک معتبر، قابل قبول هستند.

7) عوارض، حقوق و هزینه های قانونی مرتبط با فعالیت

وجوهی که به سبب فعالیت مؤسسه به شهرداری‌ها، وزارتخانه‌ها یا مؤسسات دولتی پرداخت می‌شود، به‌جز مالیات بر درآمد، ملحقات آن و برخی جرایم، می‌تواند قابل قبول باشد.

8) هزینه های تحقیقاتی، آموزشی، بازاریابی و تبلیغات

در صورت ارتباط با فعالیت مؤسسه و رعایت آیین‌نامه‌ها، این هزینه‌ها قابل پذیرش هستند، از جمله:

• هزینه‌های تحقیقاتی و آزمایشی
• آموزش کارکنان
• خرید کتاب و نشریات تخصصی
• تبلیغات
• هزینه‌های نمایشگاهی
• بازاریابی مرتبط با فعالیت

9) خسارت های واردشده به فعالیت یا دارایی مؤسسه

این هزینه‌ها زمانی قابل قبول هستند که:

• وقوع خسارت محقق باشد
• موضوع و میزان خسارت مشخص باشد
• جبران آن بر عهده شخص دیگری نباشد
• از طریق بیمه یا شخص ثالث جبران نشده باشد

10) ذخیره مطالبات مشکوک الوصول

این ذخیره در صورتی قابل قبول است که:

• مربوط به فعالیت مؤسسه باشد
• احتمال لاوصول شدن آن وجود داشته باشد
• در دفاتر به حساب مخصوص منظور شده باشد

11) هزینه های فرهنگی، رفاهی و ورزشی کارکنان

در حدودی که قانون و آیین‌نامه‌ها تعیین کرده‌اند، این هزینه‌ها قابل پذیرش هستند.

12) زیان احراز شده

زیان اشخاص حقیقی یا حقوقی که در رسیدگی مالیاتی احراز شود، از درآمد سال یا سال‌های بعد قابل استهلاک است.

13) هزینه های جزئی محل مؤسسه

در صورتی که عرفاً بر عهده مستأجر باشد، این مخارج قابل قبول است.

14) هزینه های حفظ و نگهداری ساختمان مؤسسه

در صورت ملکی بودن محل فعالیت، هزینه‌های نگهداری آن می‌تواند قابل قبول باشد.

15) هزینه های حمل و نقل

مخارج حمل‌ونقل کالا، مواد، تجهیزات یا امور مرتبط با فعالیت، با اسناد معتبر، پذیرفته می‌شود.

16) هزینه های ایاب و ذهاب، پذیرایی و انبارداری

در صورت ارتباط با فعالیت و رعایت عرف، این هزینه‌ها قابل قبول خواهند بود.

17) حق الزحمه ها و خدمات تخصصی

از جمله:

• حق‌العمل دلالی
• حق‌الوکاله
• حق‌المشاوره
• حق حضور
• هزینه حسابرسی
• خدمات مالی و اداری
• هزینه نرم‌افزار و استقرار سیستم
• حق‌الزحمه بازرس قانونی

18) سود، کارمزد و جرایم پرداختی به بانک ها و مؤسسات مالی مجاز

در صورتی که بانک یا مؤسسه اعتباری دارای مجوز فعالیت از بانک مرکزی باشد، سود، کارمزد و جرایم مرتبط با عملیات مؤسسه می‌تواند قابل قبول باشد.

19) ملزومات اداری مصرفی

لوازمی که معمولاً ظرف یک سال مصرف می‌شوند، مانند برخی اقلام مصرفی اداری.

20) تعمیر و نگهداری ماشین آلات و تجهیزات

به شرطی که در زمره تعمیرات اساسی و سرمایه‌ای قرار نگیرد.

21) هزینه های اکتشاف معادن

در صورتی که منجر به بهره‌برداری نشده باشد، طبق ضوابط مربوط قابل بررسی است.

22) حق عضویت و حق اشتراک

اگر با فعالیت مؤسسه مرتبط باشد، این هزینه‌ها قابل قبول‌اند.

23) مطالبات لاوصول

در صورت اثبات توسط مؤدی و مازاد بر مانده ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول.

24) زیان تسعیر ارز

در صورت رعایت اصول متداول حسابداری و استفاده یکنواخت از روش انتخابی.

25) ضایعات متعارف تولید

در صورتی که در حدود عرف و فرایند تولید باشد.

26) ذخیره هزینه های پرداختی مربوط به سال مورد رسیدگی

اگر ارتباط آن با دوره مالی مورد رسیدگی احراز شود.

27) هزینه های قابل قبول سنوات قبل

چنانچه پرداخت یا تخصیص آن در سال مالیاتی مورد رسیدگی تحقق یابد.

28) هزینه خرید کتاب و کالاهای فرهنگی برای کارکنان

در حدود نصاب مقرر قانونی.

29) ذخیره خدمات پس از فروش

برای اشخاص حقوقی، در صورت رعایت ضوابط مربوط.

بخشنامه های مهم درباره هزینه های قابل قبول مالیاتی

در کنار مواد قانونی، برخی بخشنامه‌ها و آرای مالیاتی نیز نقش مهمی در تشخیص هزینه‌های قابل قبول دارند. مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

1) جرایم ناشی از عدم انجام تکالیف قانونی

بر اساس بخشنامه 20064/200 مورخ 1391/10/11، جرایمی که به دلیل عدم انجام تکالیف قانونی به مؤدی تعلق می‌گیرد، اصولاً هزینه قابل قبول مالیاتی نیست.

2) استثنای جرایم بانکی

جرایمی که در چارچوب بند 18 ماده 148 به بانک‌ها و مؤسسات مالی مجاز پرداخت می‌شود، می‌تواند قابل قبول باشد.

3) مجوز فعالیت بانک مرکزی

بر اساس بخشنامه 41/93/230 مورخ 1393/04/01، فقط مجوز فعالیت از بانک مرکزی ملاک مجاز بودن مؤسسات اعتباری غیر بانکی است؛ نه صرفاً مجوز تأسیس یا ثبت تغییرات.

هزینه مأموریت قابل قبول مالیاتی

هزینه مأموریت، در صورتی که مربوط به فعالیت مؤسسه باشد و در دفاتر ثبت شده و با اسناد کافی همراه باشد، می‌تواند جزء هزینه‌های قابل قبول قرار گیرد.

در خصوص مأموریت‌های خارج از کشور، معمولاً نصاب‌ها و محدودیت‌هایی در مصوبات و بخشنامه‌ها تعیین می‌شود.
بنابراین توصیه می‌شود پیش از استناد در اظهارنامه یا رسیدگی، آخرین مصوبه و نصاب اجرایی سال مربوطه بررسی شود.

نکته مهم:
اگر هزینه مأموریت بیش از سقف‌های مورد قبول باشد، مازاد آن ممکن است از نظر مالیاتی رد شود.

آیا پاداش هیئت مدیره جزء هزینه های قابل قبول مالیاتی است؟

خیر. پاداش هیئت‌مدیره که مطابق قانون تجارت از سود قابل تقسیم پرداخت می‌شود، اصولاً هزینه قابل قبول مالیاتی شرکت نیست. البته اگر این مبلغ به اعضای حقیقی هیئت‌مدیره پرداخت شود، از نظر مالیاتی برای دریافت‌کننده می‌تواند آثار خاص خود را داشته باشد؛ اما این موضوع به معنی قابل قبول بودن آن به عنوان هزینه شرکت نیست..

زیان قابل قبول مالیاتی یا خسارت وارده

برای اینکه خسارت یا زیان وارده به عنوان هزینه قابل قبول مالیاتی پذیرفته شود، معمولاً باید شرایط زیر احراز شود:

• وقوع خسارت قطعی باشد
• میزان و موضوع خسارت مشخص باشد
• جبران آن بر عهده شخص دیگری نباشد
• از طریق بیمه یا سایر مراجع جبران نشده باشد
• اسناد و مدارک لازم برای اثبات آن وجود داشته باشد

آیا هزینه تبلیغات قابل قبول مالیاتی است؟

بله، هزینه تبلیغات در صورتی که برای معرفی کالا، خدمات، توسعه بازار یا صادرات و در ارتباط با فعالیت مؤسسه انجام شده باشد، می‌تواند جزء هزینه‌های قابل قبول مالیاتی قرار گیرد.

نمونه‌های رایج:

• تبلیغات دیجیتال
• تبلیغات محیطی
• شرکت در نمایشگاه‌ها
• تولید محتوای تبلیغاتی
• هزینه برندسازی مرتبط با فعالیت

اما این هزینه‌ها باید:

• مستند باشند
• واقعی باشند
• با فعالیت مؤسسه ارتباط داشته باشند
• در حدود متعارف انجام شده باشند

در برخی موارد، هزینه‌های تبلیغاتی قبل از بهره‌برداری یا هزینه‌های خاص، تابع آیین‌نامه‌ها و روش استهلاک یا تسهیم در چند سال هستند.

هزینه های تحقیقاتی در چه شرایطی قابل قبول هستند؟

هزینه‌های تحقیقاتی، آزمایشی و توسعه‌ای در صورتی قابل قبول هستند که:

• با موضوع فعالیت مؤسسه مرتبط باشند
• منجر به بهبود محصول، فرایند یا خدمات شوند
• اسناد و قراردادهای مربوط به آن‌ها موجود باشد
• در دفاتر و مستندات مالی ثبت شده باشند

برای پذیرش این نوع هزینه‌ها، صرف ادعا کافی نیست و باید مدارک اثبات‌کننده انجام واقعی فعالیت تحقیقاتی نیز وجود داشته باشد.

استهلاک در ماده 149 قانون مالیات های مستقیم

بر اساس ماده 149، دارایی‌هایی که بر اثر استفاده، گذر زمان یا عوامل دیگر ارزش آن‌ها کاهش می‌یابد، استهلاک‌پذیر هستند و هزینه استهلاک آن‌ها جزء هزینه‌های قابل قبول مالیاتی محسوب می‌شود.

دارایی های استهلاک پذیر شامل چه مواردی هستند؟

• ساختمان
• ماشین‌آلات
• تجهیزات
• وسایط نقلیه
• برخی دارایی‌های نامشهود
• هزینه‌های تأسیس، طبق ضوابط مربوط

روش های محاسبه استهلاک

روش‌های اصلی مورد پذیرش عبارت‌اند از:

• خط مستقیم
• مانده نزولی
• تعداد تولید یا کارکرد

چند نکته مهم درباره استهلاک

استهلاک باید بر اساس جداول و ضوابط مورد قبول سازمان امور مالیاتی محاسبه شود.

مبدأ محاسبه استهلاک معمولاً از ابتدای ماه بعد از بهره‌برداری است.

دارایی‌های بلااستفاده در برخی شرایط، مشمول ضوابط خاص هستند.

هزینه‌های تأسیس طبق مقررات مربوط قابل استهلاک‌اند.

مقررات و ضوابط اجرایی مرتبط به هزینه استهلاک دارایی‌ها

مبدأ محاسبه استهلاک دارایی‌ها از ابتدای ماه بعد از بهره برداری است. مؤسسات می‌توانند در موارد غیرفعال و یا بلااستفاده ماندن موقت دارایی بیش از شش ماه متوالی در یک دوره مالی، هزینه استهلاک دارایی مزبور در مدت بلااستفاده ماندن را به میزان 30 درصد محاسبه نمایند. در این صورت چنانچه محاسبه استهلاک بر حسب مدت باشد، 70 درصد مدت زمانی که دارایی مورد استفاده قرار نگرفته است، به باقی مانده مدت زمانیکه دارایی مورد استفاده قرار نگرفته است، به باقی مانده مدت تعیین شده برای استهلاک دارایی در این جدول اضافه خواهد شد. این حکم در مورد ساختمان‌ها و تأسیسات ساختمانی و دارایی‌های نامشهود با عمر مفید معین جاری نیست.

• هزینه‌های تأسیس، در سال تأسیس به میزان صد درصد قابل استهلاک است.
• هزینه‌های قبل از بهره برداری (به استثناء هزینه‌هایی که طبق استانداردهای حسابداری قابل احتساب در بهای تمام شده دارایی‌های استهلاک پذیر مندرج در جدول پیوست این مجموعه است) در سال انجام هزینه به حساب هزینه دوره منظور می‌گردد.
• صرفاً روش‌های خط مستقیم، مانده نزولی و تعداد تولید یا کارکرد، روش‌های پذیرفته شده برای محاسبه استهلاک هستند.
• روش خط مستقیم: در این روش مبلغ استهلاک پذیر دارایی طی دوره عمر مفید تعیین شده در جدول استهلاکات به طور مساوی در هر سال مستهلک می‌گردد.
• روش مانده نزولی: در این روش میزان استهلاک هر سال با اعمال نرخ تعیین شده در جدول استهلاکات نسبت به مانده ارزش دفتری دارایی محاسبه می‌گردد و هنگامی که مانده ارزش دفتری دارایی به کمتر از 5 درصد بهای تمام شده دارایی برسد، کل مانده ارزش دفتری در سال بعد یکجا قابل استهلاک است.
• روش تعداد تولید: در این روش استهلاک هر سال بر مبنای میزان محصول تولیدی نسبت به کل ظرفیت تولید دارایی محاسبه می‌شود.

هزینه های غیر قابل قبول مالیاتی چیست؟

هزینه‌های غیرقابل قبول مالیاتی، مخارجی هستند که با وجود ثبت در دفاتر، از نظر سازمان امور مالیاتی شرایط پذیرش را ندارند و در نتیجه از هزینه‌های قابل کسر حذف می‌شوند.

مهم‌ترین موارد هزینه های غیر قابل قبول مالیاتی

هزینه‌هایی که نصاب‌ها و ضوابط قانونی آن‌ها رعایت نشده است

هزینه‌های شخصی مدیران، شرکا یا کارکنان

هزینه‌های فاقد سند معتبر

هزینه‌های نامرتبط با فعالیت مؤسسه

مالیات بر درآمد و ملحقات آن

جرایم پرداختی به دولت و شهرداری‌ها

هزینه‌های مربوط به درآمدهای معاف

پاداش اعضای هیئت‌مدیره

کاهش ارزش برخی دارایی‌ها و ذخایر غیرمجاز

لیست هزینه‌های غیر قابل قبول مالیاتی

نوع هزینه	قابل قبول؟	شرط اصلی
حقوق و دستمزد	بله	ثبت در دفاتر و اسناد پرداخت
اجاره دفتر	بله	ارتباط با فعالیت و مدارک معتبر
جریمه مالیاتی	خیر	جزو جرایم غیرقابل قبول
جریمه دیرکرد بانک مجاز	بله	در چارچوب بند 18 ماده 148
پاداش هیئت مدیره	خیر	از سود قابل تقسیم پرداخت می‌شود
تبلیغات	بله	واقعی، مستند و مرتبط با فعالیت

چرا برخی هزینه ها در رسیدگی مالیاتی رد می شوند؟

بسیاری از مؤدیان تصور می‌کنند هر هزینه‌ای که در دفاتر ثبت شود، قابل قبول است؛ در حالی‌ که رایج‌ترین دلایل رد هزینه عبارت‌اند از:

• نبود فاکتور یا سند معتبر
• پرداخت نقدی بدون ردپای بانکی در موارد حساس
• ارتباط نداشتن هزینه با فعالیت
• غیرمتعارف بودن مبلغ
• شناسایی در دوره مالی نامرتبط
• ثبت هزینه‌های شخصی در حساب شرکت
• ضعف در شرح سند و مستندسازی حسابداری

سئوالات متداول