مالیات بر دارایی چیست؟ | انواع، نرخ‌ها و قوانین ۱۴۰۵

مالیات یکی از مهم‌ترین منابع درآمدی دولت‌هاست که در ایران به دو بخش مالیات مستقیم و غیرمستقیم تقسیم می‌شود. مالیات بر دارایی نوعی مالیات مستقیم است که برای اولین‌بار در سال ۱۳۶۶ در قانون مالیات‌های مستقیم ایران تصویب شد. با اصلاحیه سال ۱۳۸۰، ساختار این مالیات تغییر کرد و در حال حاضر انواع آن شامل مالیات حق تمبر، مالیات بر ارث، مالیات خانه‌های خالی، مالیات اراضی بایر، مالیات مسکن لوکس و مالیات خودروهای لوکس می‌شود.

در این مقاله به سوال «مالیات بر دارایی چیست» پاسخ می‌دهیم، انواع آن را بررسی می‌کنیم و آخرین نرخ‌های معتبر در سال ۱۴۰۵ را ارائه می‌دهیم.

مالیات بر دارایی چیست؟

مالیات بر دارایی نوعی مالیات مستقیم است که بر ارزش خالص دارایی‌های یک فرد — یعنی مجموع دارایی‌ها منهای بدهی‌ها — تعلق می‌گیرد.

این مالیات با مالیات بر درآمد تفاوت اساسی دارد؛ مالیات بر درآمد بر اساس کسب درآمد سالانه محاسبه می‌شود، اما مالیات بر دارایی به ثروت انباشته‌شده تعلق می‌گیرد.

دارایی‌هایی که مشمول این مالیات می‌شوند:

• وجه نقد و سپرده‌های بانکی
• وسایل نقلیه (خودروهای گران‌قیمت)
• املاک و مستغلات
• سهام و اوراق بهادار
• مزایای بازنشستگی

این مالیات با نام‌های «مالیات بر ثروت» یا «مالیات بر سرمایه» هم شناخته می‌شود. برای محاسبه و پرداخت، باید به سامانه مودیان مراجعه کنید.

انواع مالیات بر دارایی در ایران ۱۴۰۵

در قانون مالیات‌های مستقیم ایران، مالیات بر دارایی به شش دسته اصلی تقسیم می‌شود:

#	نوع مالیات	پایه قانونی
۱	مالیات بر مستغلات مسکونی خالی	ماده ۵۴ مکرر
۲	مالیات بر ارث	ماده ۱۷ و ۱۸
۳	مالیات بر اراضی بایر	ماده ۱۵
۴	مالیات بر دارایی املاک لوکس	قانون بودجه سالانه
۵	مالیات حق تمبر	ماده ۴۴ تا ۵۱
۶	مالیات بر خودروهای لوکس	قانون بودجه سالانه

مالیات حق تمبر و مالیات بر ارث رکن اصلی مالیات بر دارایی هستند. سایر انواع بر اساس قوانین بودجه سالانه و با آستانه‌های ریالی مشخص اجرا می‌شوند و آستانه‌های ریالی هر سال با توجه به تورم به‌روز می‌شوند.

با اصلاحاتی که در سال 1380 انجام شد، 3 مورد اول از مالیات بر دارایی حذف شوند. در حال حاضر فقط مالیات حق تمبر و مالیات وراثت در مجموعه مالیات بر دارایی قرار دارند؛ البته موارد دیگر به‌طور‌کامل حذف نشده‌اند بلکه در اصلاحیه جدید وجود دارند؛ به عنوان مثال مالیات بر خودروهای لوکس شامل قوانین اصلاح شده می‌شوند. طی این تغییرات، لیست افراد معاف از مالیات نیز تغییر کرد و معافیت مالیاتی با شرایط جدیدی برای افراد در نظر گرفته شد. 

بررسی زیر گروه‌های اصلی مالیات بر دارایی

مالیات بر مستغلات مسکونی خالی

مطبق ماده ۵۴ مکرر قانون مالیات‌های مستقیم، هر واحد مسکونی در شهرهای با جمعیت بیش از ۱۰۰ هزار نفر که در طول سال مالیاتی بیش از ۱۲۰ روز بدون ساکن باشد، خانه خالی شناخته می‌شود.

این واحدها بر اساس ضرایب زیر مشمول مالیات می‌شوند:

سال خالی بودن	ضریب مالیات (بر مبنای مالیات اجاره)
سال اول	۶ برابر
سال دوم	۱۲ برابر
سال سوم به بعد	۱۸ برابر

مالیات بر مستغلات خالی؛ برای جلوگیری از احتکار مسکن‌

هدف این قانون: جلوگیری از احتکار مسکن و کمک به عرضه واحدهای مسکونی در بازار اجاره. اجرا و شناسایی خانه‌های خالی از طریق سامانه ملی املاک و اسکان در سال‌های اخیر جدی‌تر و دقیق‌تر شده است.

مالیات بر ارث

مالیات بر ارث پس از فوت صاحب دارایی و انتقال آن به وارثان محاسبه می‌شود. طبق اصلاحیه ۱۳۹۴ قانون مالیات‌های مستقیم، نظام مالیات بر ارث بر اساس نوع دارایی تعیین می‌شود.

معافیت‌های مالیاتی ارث

• هزینه کفن و دفن در حد عرف
• بدهی‌های مستند متوفی
• وصیت تا یک‌سوم اموال

طبقه‌بندی وراث (ماده ۱۸ ق.م.م)

طبقه	اعضا
طبقه اول	پدر، مادر، همسر، فرزندان و نوادگان
طبقه دوم	اجداد، برادر، خواهر و فرزندان آن‌ها
طبقه سوم	عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آن‌ها

نرخ مالیات بر ارث بر اساس نوع دارایی

نوع دارایی	طبقه اول	طبقه دوم	طبقه سوم
سپرده بانکی، نقد	۳٪	۶٪	۱۲٪
سهام بورسی	۰.۷۵٪	۱.۵٪	۳٪
سهام غیربورسی	۶٪	۱۲٪	۲۴٪
وسایل نقلیه	۲٪	۴٪	۸٪
املاک و مستغلات	۷.۵٪	۱۵٪	۳۰٪
سایر اموال	۱۰٪	۲۰٪	۴۰٪

این نرخ‌ها در قانون مالیات‌های مستقیم ثابت هستند. اما ارزیابی دارایی‌ها با قیمت‌های روز انجام می‌شود که به معنای افزایش طبیعی مبلغ مالیات با توجه به تورم است.

مالیات بر اراضی بایر؛ برای زمین‌های بدون استفاده 

طبق قانون مالیات‌های مستقیم، اراضی بایر با کاربری مسکونی در محدوده شهرها، سالانه مشمول مالیات به نرخ ۱۲٪ از ارزش معاملاتی می‌شوند.

زمین بایر: زمینی که پیش‌تر در دست کشاورزی یا بهره‌برداری بوده و اکنون بدون استفاده رها شده است.

تکالیف مالکان:

• تسلیم اظهارنامه مالیاتی تا پایان اردیبهشت ماه سال بعد
• پرداخت مالیات به اداره امور مالیاتی محل وقوع ملک

تکلیف شهرداری‌ها: شناسایی و اعلام مشخصات اراضی بایر مسکونی به حوزه مالیاتی.

ارزش معاملاتی زمین که پایه محاسبه این مالیات است توسط کمیسیون‌های تقویم دارایی به‌روز می‌شود. برای اطلاع از ارزش معاملاتی به‌روز ملک خود، می‌توانید از سامانه ارزش معاملاتی سازمان امور مالیاتی استفاده کنید.

مالیات بر دارایی املاک لوکس

مالیات بر دارایی املاک فقط شامل برخی از خانه‌های گران‌بها می‌شود و همه واحدهای مسکونی مشمول این مالیات نیستند. بر اساس ردیف ۹-۱ جدول احکام مالیاتی قانون بودجه ۱۴۰۵، نرخ مالیات ۲ در هزار بوده و شامل موارد زیر می‌شود:

ملاک شمول مالیات در ۱۴۰۵

نوع ملک	آستانه ارزش
واحد مسکونی، زمین بدون اعیانی با کاربری اداری/تجاری و خانه‌های مجلل	بیش از ۷۵۰ میلیارد ریال (۷۵ میلیارد تومان)
زمین با کاربری مسکونی	بیش از ۵۰۰ میلیارد ریال (۵۰ میلیارد تومان) بر اساس آخرین ارزش معاملاتی

نرخ مالیات: ۲ در هزار (۰.۲٪) نسبت به کل ارزش ملک

باغ‌ویلاها — قانون جدید ۱۴۰۵:

طبق تبصره ۲ ماده ۴ مصوبه هیئت دولت، شهرداری‌ها موظف‌اند حداکثر ظرف ۱۵ روز از تاریخ استعلام، وضعیت مجاز یا غیرمجاز بودن باغ‌ویلاها را به سازمان امور مالیاتی اعلام کنند.

همچنین طبق ماده ۵ همین مصوبه:

وضعیت باغ‌ویلا	نرخ مالیات
مجاز	۲ در هزار (مانند سایر خانه‌های لوکس)
غیرمجاز	۴ در هزار (دو برابر باغ‌ویلای مجاز)

مثال محاسباتی:

باغ‌ویلای مجاز با ارزش ۸۰ میلیارد تومان:
۸۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۲ ÷ ۱۰۰۰ = ۱۶۰ میلیون تومان مالیات سالانه

باغ‌ویلای غیرمجاز با همان ارزش:
۸۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۴ ÷ ۱۰۰۰ = ۳۲۰ میلیون تومان مالیات سالانه

نکته: مالیات بر درآمد اجاره و مالیات نقل و انتقال ملک جداگانه محاسبه می‌شوند.

مالیات حق تمبر؛ برای الصاق و ابطال تمبرهای دولتی

مالیات حق تمبر هزینه‌ای است برای الصاق و ابطال تمبرهای دولتی و رسمی‌کردن اسناد. این مالیات در دسته غیرمستقیم قرار می‌گیرد.

طبق ماده ۴۸ قانون مالیات‌های مستقیم، سهام و سهم‌الشرکه کلیه شرکت‌های ایرانی (به استثنای تعاونی‌ها) بر اساس ارزش اسمی، به نرخ نیم در هزار (۰.۵٪) مشمول حق تمبر هستند.

انواع مالیات حق تمبر:

نوع	نرخ
ثبت شرکت	۰.۵ در هزار ارزش اسمی سهام
افزایش سرمایه	۰.۵ در هزار مبلغ افزایش
پروانه کسب	مبالغ مقطوع تعیین‌شده در بودجه
سفته و برات	۰.۵ در هزار مبلغ

مالیات نقل و انتقال خودرو 1405

بر اساس اعلام رسمی سازمان امور مالیاتی کشور در سال ۱۴۰۵، تغییرات مهمی در مالیات نقل و انتقال خودرو اعمال شده است. این مالیات بر اساس نوع خودرو متفاوت است:

نوع خودرو	نرخ مالیات نقل و انتقال
خودروهای سواری	۲٪ ارزش خودرو
خودروهای وانت و دوگانه‌سوز	۱٪ ارزش معاملاتی خودرو
خودروهای برقی و هیبریدی	معاف از مالیات

معافیت خودروهای برقی و هیبریدی از مالیات نقل و انتقال، یکی از مشوق‌های دولت برای توسعه حمل‌ونقل سبز و کاهش آلودگی هوا در سال ۱۴۰۵ است.

سایر مالیات‌های خودرو

علاوه بر مالیات نقل و انتقال، خودروها مشمول مالیات‌های دیگری نیز هستند:

نوع مالیات	مشمولان	نرخ
مالیات آلایندگی	خودروهای داخلی بر اساس رتبه مصرف انرژی	۰ تا ۵٪
مالیات سالانه خودروهای لوکس	خودروهایی با ارزش بالا (آستانه در بودجه سالانه تعیین می‌شود)	۱٪ مازاد

درصد مالیات بر دارایی چقدر است؟ مالیات بر دارایی چگونه محاسبه میشود؟

در ایران تنها دو نوع مالیات بر ارث و مالیات بر تمبر وجود دارد و انواع مالیات بر دارایی حذف شد‌ه‌اند. درصد مالیات بر دارایی در ایران از سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۶ یعنی به مدت ۱۲ سال چیزی حدود ۵ تا ۶ درصد بود‌ه است که مقدار دقیق آن در اکثر موارد ۵.۷ درصد تعیین می‌شد. 

توجه داشته باشید بقیه انواع مالیات که از قانون جدید حذف شده‌اند به شکل اصلاح شده هنوز در قانون مالیاتی کشور برای دارایی‌هایی با شرایط مشخص از جمله خانه، ماشین‌های لوکس و مالیات بر تمبر وجود دارند.

تفاوت مالیات بر مصرف و مالیات بر دارایی چیست؟

مالیات بر مصرف بر خلاف مالیات بر دارایی، در دسته مالیات‌های غیرمستقیم قرار می‌گیرد. شما فقط زمانی باید مالیات بر مصرف را پرداخت کنید که از محصولات و خدمات مشمول مالیات استفاده کنید. مالیات بر مصرف شامل مالیات بر فروش، مالیات بر ارزش افزوده و مالیات بر کالاهای وارداتی و مالیات غیر مستقیم می‌شود. 

ویژگی	مالیات بر دارایی	مالیات بر مصرف
نوع	مستقیم	غیرمستقیم
پایه مالیات	ارزش خالص دارایی	خرید کالا/خدمات
زمان پرداخت	سالانه یا هنگام انتقال	هر بار معامله
مثال	مالیات بر ارث، حق تمبر	مالیات ارزش افزوده (VAT)
تأثیر تورم	با رشد ارزش دارایی بیشتر می‌شود	با رشد قیمت کالا بیشتر می‌شود

انواع مالیات بر دارایی؛ از مهم‌ترین موارد مالیات در ایران

در این مقاله تلاش کردیم انواع مالیات بر دارایی را بررسی کنیم. مالیات بر دارایی تمبر، ارث و میراث، خودرو، خانه، اراضی بایر و مسکن‌های خالی از انواع مالیات بر دارایی هستند. نسبت به مبلغ دارایی، درصد مالیات نیز متفاوت خواهد بود. برای محاسبه انواع مالیات بر دارایی، شما می‌توانید از نرم‌افزارهای حسابداری سپیدار سیستم کمک بگیرید. این نرم‌افزار به ساده‌ترین شکل ممکن مالیات بر دارایی را محاسبه خواهد کرد تا در زمان‌های مشخص شده آن را پرداخت کنید. 

سوالات متداول