از سال ۱۴۰۰ به بعد، قانون جدید چک و راهاندازی سامانه صیاد یکی از مهمترین تحولات نظام بانکی کشور بود. این قانون در راستای اجرای بند ۱۹ سیاستهای اقتصاد مقاومتی تصویب شد و بر اساس آن، تمامی چکهای صادرشده باید در سامانه صیاد ثبت و تایید شوند. همچنین در صورت داشتن سابقه چک برگشتی، سامانه صیاد محدودیتهای مشخصی برای صدور چک جدید صاحب حساب در نظر میگیرد.
در این مقاله، متن کامل قانون جدید چک ۱۴۰۵، جزئیات قانون چک برگشتی، مجازات چک بلامحل، انواع چک بانکی و نحوه استعلام چک صیادی را بهطور کامل بررسی میکنیم.
متمرکز شدن صدور چک در سامانه صیاد بانک مرکزی؛ مهمترین قانون جدید چک
طبق ماده ۵ قانون صدور چک، بانک مکلف است برای ارائه دستهچک به مشتریان خود، صرفاً از طریق سامانه صدور یکپارچه چک (صیاد) نزد بانک مرکزی اقدام کند. این سامانه پس از استعلام از سامانه نظام هویتسنجی الکترونیکی بانکی (نهاب) و احراز نبود ممنوعیت قانونی، گزارش اعتباری متقاضی را از سامانه ملی اعتبارسنجی دریافت میکند، سقف اعتبار مجاز را محاسبه کرده و به هر برگه چک یک شناسه یکتا اختصاص میدهد.
به این ترتیب، افراد بدحساب و کلاهبردار امکان تبانی با بانکها برای اخذ دستهچک را نخواهند داشت، چون استعلام سوابق و صدور دستهچک کاملاً متمرکز و مبتنی بر اعتبارسنجی است. برای معاملات با مبالغ کلان نیز توصیه میشود علاوه بر اعتماد به چک صیادی، از چک رمزدار و چک تضمینی نیز کمک بگیرید.
سامانه صیاد چیست؟
سامانه صیاد با متمرکزسازی درخواستهای دستهچک، امکان اعتبارسنجی صاحبان حساب و امضا را فراهم میکند تا از اختصاص دستهچک به افراد فاقد صلاحیت جلوگیری شود. از سال ۱۴۰۰، چکهای رنگ بنفش با عنوان چک صیادی جایگزین چکهای قدیمی شدهاند و هر برگه چک یک شناسه ۱۶ رقمی منحصربهفرد دارد که استعلام و پیگیری آن را بسیار ساده میکند.
برای آشنایی کاملتر، مقاله چک صیادی چیست؟ استعلام، انتقال و ثبت چک در سامانه صیاد را نیز مطالعه کنید.
قوانین جدید چک در ثبت اطلاعات چک در سامانه صیاد (ماده ۸)
طبق ماده ۸ قانون صدور چک، صدور هر برگه چک مستلزم ثبت مشخصات هویتی دریافتکننده، مبلغ و تاریخ سررسید برای شناسه یکتای همان چک در سامانه صیاد است. انتقال چک به شخص دیگر نیز تا قبل از تسویه، فقط با ثبت هویت گیرنده جدید برای همان شناسه یکتا در سامانه صیاد امکانپذیر است.
اگر صادرکننده، چک برگشتی رفع سوءاثرنشده در سابقه خود داشته باشد، سامانه صیاد اجازه صدور برگه چک جدید به او نخواهد داد. با این قانون:
- بانک مرکزی امکان نظارت لحظهای بر صدور چک و کنترل افراد پرخطر را دارد.
- اعتبار چک دیگر صرفاً متکی به لاشه کاغذی نیست.
- در حوادثی مثل سیل و زلزله، اطلاعات چک از بین نمیرود (چون در سامانه متمرکز ثبت شده).
- جرائمی مثل جعل و سرقت چک به شکل قابلتوجهی کاهش مییابد.
آشنایی رایگان با نرمافزار حسابداری سپیدار
برای دریافت مشاوره و دمو رایگان، فرم زیر را پر کنید و محیط سپیدار را از نزدیک ببینید.
فیلد های "*" اجباری هستند
ابزارهای ثبت اطلاعات چک در سامانه صیاد
| ابزار | کاربرد |
|---|---|
| موبایلبانک و اینترنتبانک | ثبت صدور، تایید دریافت و انتقال چک بهصورت آنلاین و سریع |
| مراجعه حضوری به شعبه بانک صادرکننده | برای افرادی که به ابزار آنلاین دسترسی ندارند |
| مراجعه ذینفع به شعبه بانک خود | برای تایید دریافت چک |
پیشنهاد میشود حتماً از روشهای آنلاین استفاده کنید چون فرایندی بسیار سریع و ساده دارد؛ برای آموزش گامبهگام میتوانید صفر تا صد آموزش ثبت و استعلام چک صیادی را مطالعه کنید. صاحبان کسبوکار نیز میتوانند با استفاده از نرمافزار حسابداری بازرگانی امور مالی مجموعه خود را سرعت ببخشند.
انواع چک بانکی و قوانین اختصاصی هر کدام
پیش از هر چیز باید بدانید چند نوع چک وجود دارد و قانون جدید برای هرکدام چه تغییراتی داشته است. برای مطالعه کامل تعریف چک و انواع آن، مقاله چک چیست؟ انواع چک بانکی و قوانین مربوط به آنها نیز به شما پیشنهاد میشود.
| نوع چک | ویژگی اصلی | قانون جدید |
|---|---|---|
| چک عادی | صادر از حساب جاری شخص، پرداخت آن فقط به اعتبار صادرکننده وابسته است | باید در سامانه صیاد ثبت شود |
| چک صیادی | همان چک عادی با ثبت کامل در سامانه صیاد و دارای کد ۱۶ رقمی یکتا | از ۱۴۰۰ اجباری و جایگزین چکهای قدیمی رنگ بنفش |
| چک تاییدشده | بانک پرداخت وجه را تایید و تضمین میکند | حتی با کسری موجودی، بانک وجه را پرداخت میکند |
| چک تضمینشده | خود بانک صادرکننده است؛ از نظر ارزش مالی معادل پول نقد | وصول یا ابطال فقط تا یک ماه پس از صدور ممکن است؛ غیرقابل انتقال؛ جعل آن ۲ تا ۶ سال محرومیت دارد |
| چک بینبانکی | چک رمزدار برای انتقال سریع و امن وجه بین بانکها، بدون نیاز به دستهچک | مسئولیت برگشت یا جعل بر عهده صادرکننده است |
| چک مسافرتی | قابل نقد شدن در هر شعبه یا نماینده بانک، مناسب سفر | تحت همان قوانین چک عادی بررسی میشود |
استعلام آنی وضعیت اعتباری صادرکننده چک
طبق ماده ۸ قانون صدور چک، دریافتکننده چک میتواند بهصورت آنی سقف اعتبار مجاز، سابقه چکهای برگشتی سه سال اخیر و مانده تعهدات چکهای تسویهنشده صادرکننده را استعلام بگیرد. این موضوع ریسک معامله را کاهش داده و از صدور چکهای پُرریسک جلوگیری میکند.
روشهای استعلام چک صیادی
۱. استعلام از طریق سایت بانک مرکزی
با ورود شناسه استعلام ۱۶ رقمی مندرج در چک در بخش «استعلام چک صیادی» پایگاه اطلاعرسانی بانک مرکزی میتوانید بهصورت رایگان و نامحدود اعتبار چک و صادرکننده را بررسی کنید.
۲. استعلام با پیامک به سامانه ۷۰۱۷۰۱
کافی است کد «شناسه استعلام ۱۶ رقمی۱۱» را به شماره 701701 ارسال کنید. سامانه بر اساس سابقه چک برگشتی، یک وضعیت رنگی برای صادرکننده اعلام میکند:
| وضعیت رنگی | تعداد یا مبلغ چک برگشتی |
|---|---|
| سفید | بدون هیچ سابقه رفع سوءاثر نشده |
| زرد | ۱ فقره چک برگشتی یا حداکثر ۵ میلیون تومان تعهد |
| نارنجی | ۲ تا ۴ فقره چک برگشتی یا حداکثر ۲۰ میلیون تومان |
| قهوهای | ۵ تا ۱۰ فقره چک برگشتی یا حداکثر ۵۰ میلیون تومان |
| قرمز | بیشتر از ۱۰ فقره چک برگشتی یا بیش از ۵۰ میلیون تومان |
نکات تکمیلی استعلام چک
- هزینه هر استعلام موفق ۳۵۰۰ ریال است و ارتباطی با تعداد پیامکهای پاسخ ندارد.
- متن ارسالی باید بدون کاراکتر اضافی (مثل خط فاصله) و کاملاً عددی باشد.
- از هر شماره تلفن همراه فقط ۴ استعلام در روز قابل اخذ است.
- ارسال چند استعلام پیش از تکمیل عملیات، فقط پاسخ آخرین شناسه را برمیگرداند.
- برای اشخاص حقوقی فاقد شناسه ملی ثبتشده، استعلام ممکن نیست.
- در حساب مشترک، وضعیت اعلامشده مربوط به فردی با بیشترین تعداد/مبلغ چک برگشتی است.
- در صورت عدم پاسخ تا ۱۵ دقیقه، پیامک «عدم امکان اخذ استعلام» ارسال میشود.
- تمام پیامکهای اطلاعرسانی فقط از سرشماره 701701 ارسال میشوند.
توجه به جزئیات مالی از جمله مسائل کلیدی حسابداری است؛ برای همین، آشنایی با نحوه تهیه صورت مغایرت بانکی نیز به شما پیشنهاد میشود.
قانون جدید چک برگشتی صیادی؛ محدودیتهای صادرکننده
بر اساس قانون جدید چک برگشتی، صاحب چک برگشتیِ رفعسوءاثرنشده با محدودیتهای زیر مواجه میشود:
| نوع محدودیت | توضیح |
|---|---|
| افتتاح حساب و صدور کارت جدید | ممنوع میشود |
| دریافت دستهچک جدید | در سامانه صیاد مسدود میشود |
| پرداخت کسری چک | از وجوه تمامی حسابها و کارتهای بانکی صادرکننده برداشت میشود |
| گشایش اعتبار اسنادی ارزی/ریالی | امکانپذیر نیست |
| دریافت تسهیلات یا ضمانتنامه بانکی | امکانپذیر نیست |
| مسدودی حسابها | تمام وجوه نزد بانکها به میزان کسری چک مسدود میشود |
این محدودیتها تا زمان پرداخت کامل وجه چک و رفع سوءاثر چک برگشتی در سامانه صیاد به قوت خود باقی میمانند.
حکحکم دادگاه برای صادرکننده چک بلامحل بدون رسیدگی ماهوی
طبق ماده ۹ قانون صدور چک، دادگاه مکلف است بنا به درخواست دارنده چک، در صورت وجود شرایط زیر بدون رسیدگی ماهوی اجرائیه صادر کند:
- وصول وجه چک منوط به شرط خاصی نشده باشد.
- در متن چک، تصریح نشده باشد که بابت تضمین معامله یا تعهد است.
- گواهی عدم پرداخت طبق ماده ۱۴ صادر شده باشد.
طبق ماده ۱۴، صادرکننده یا ذینفع چک میتواند در صورت مفقودی، سرقت، جعل یا کلاهبرداری، دستور کتبی «عدم پرداخت وجه چک» را به بانک بدهد.
مراحل نقد کردن و پیگیری قضایی چک برگشتی
- مراجعه به بانک و درخواست صدور گواهی عدم پرداخت همراه با «کد رهگیری» (طبق بخشنامه بانک مرکزی، ۲۸ اسفند ۱۳۹۷)
- ثبت شکایت در دفاتر خدمات الکترونیک قوه قضائیه
- بررسی ظاهری چک توسط قاضی؛ در صورت رعایت سه شرط قانونی، صدور اجرائیه
- ۱۰ روز فرصت به صادرکننده برای پرداخت مطالبات
- در صورت عدم پرداخت، برخورد بر اساس قانون «نحوه اجرای محکومیتهای مالی»
اگر دستهچک ندارید، برای مبادلات بانکی میتوانید از چک بین بانکی استفاده کنید.
مجازات صدور چک بلامحل بر اساس مبلغ چک
اگر فردی عمداً یا بدون موجودی کافی، چک بلامحل صادر کند، طبق ماده ۷ اصلاحیه قانون صدور چک (۱۳۹۷) مجازاتهای زیر اعمال میشود:
| مبلغ چک | مجازات |
|---|---|
| کمتر از ۱ میلیون تومان | تا ۶ ماه حبس |
| بین ۱ تا ۵ میلیون تومان | از ۶ ماه تا ۱ سال حبس |
| بیشتر از ۵ میلیون تومان | از ۱ تا ۲ سال حبس + ۲ سال ممنوعیت دریافت دستهچک |
اگر چک برای معاملهی غیرقانونی یا ربوی صادر شده باشد، مجازات میتواند سنگینتر شود.
مسئولیت و مجازات بانکها و کارمندان در تخلفات مرتبط با چک
طبق تبصره ۵ ماده ۵ مکرر (مورد اشاره در ماده ۴ قانون جدید چک)، بانک مسئول جبران خساراتی است که از عدم انجام تکالیف قانونی به اشخاص ثالث وارد میشود. مسئول شعبهای که به این تکالیف عمل نکند یا اطلاعات لازم برای بانک اطلاعات الکترونیکی (ماده ۲۱) را در اختیار بانک مرکزی نگذارد، طبق ماده ۹ قانون رسیدگی به تخلفات اداری (۱۳۷۲) مجازات میشود.
جدول خلاصه مهمترین تغییرات قانون جدید چک
| مورد | وضعیت جدید |
|---|---|
| نقل و انتقال چک | فقط با ثبت هویت گیرنده جدید در سامانه صیاد |
| چک برگشتی رفعنشده | مانع صدور دستهچک جدید میشود |
| سقف عمر چک | ۳ سال از تاریخ صدور |
| سقف اعتباری صادرکننده | بر اساس درآمد، دارایی و اعتبارسنجی تعیین میشود |
| نقد شدن چک | فقط پس از ثبت در سامانه بانک مرکزی |
| مغایرت اطلاعات | اطلاعات برگه چک نباید با سامانه مغایرت داشته باشد |
| برگشت چک | تا ثبت و تایید در سامانه صیاد، بانک اجازه برگشتزدن ندارد |
| ثبت هدف مصرف | صادرکننده باید هدف و نحوه هزینهکرد را اعلام کند |
برای مدیریت دقیق چکهای شرکتی و ثبت این تغییرات، مطالعه مروری جامع بر عملیات چکهای دریافتنی و پرداختنی در نرمافزار سپیدار و امکان یادآوری سررسید چکها در نرمافزار دشت به حسابداران و مدیران مالی توصیه میشود.
تفاوت قوانین چک با قوانین سفته
اگر بین استفاده از چک یا سفته مردد هستید، این جدول تصمیمگیری را ساده میکند:
| ویژگی | چک | سفته |
|---|---|---|
| قابلیت پرداخت | سند تجاری قابل پرداخت | سند پرداخت نیست |
| صدور در وجه خود | امکان دارد | امکان ندارد |
| ابعاد قانونی | جنبه کیفری دارد؛ صدور چک بلامحل جرم است | جنبه حقوقی دارد؛ عدم پرداخت جرم نیست |
| اعتبار امضا | صادرکننده نمیتواند امضا را انکار کند | صادرکننده میتواند امضا را منکر شود |
| محدودیت مبلغ | نامحدود | معمولاً محدود به مبلغ چاپشده |
| مراحل تهیه | نیاز به تایید صلاحیت و اعتبارسنجی | ساده و بدون محدودیت |
شفافیت اقتصادی؛ مهمترین دستاورد اجرای قانون جدید چک
راهاندازی سامانه صیاد، ایجاد تقارن اطلاعات از طریق استعلام پیامکی، و فرایند صدور اجرائیه دادگاه ظرف کمتر از ۲۰ روز، مهمترین اقدامات اجرای قانون جدید چک بودهاند. این تغییرات باعث کاهش چشمگیر تعداد و مبلغ چکهای برگشتی و افزایش شفافیت اقتصادی کشور شده است.
سوالات متداول
قانون جدید چک از چه زمانی اجرا میشود؟
قانون جدید چک از ابتدای سال ۱۴۰۰ بهطور رسمی اجرا شد. بر اساس این قانون، ثبت چکهای صیادی در سامانه صیاد اجباری است.
چطور به سامانه صیاد دسترسی داشته باشم؟
از طریق موبایلبانک، اینترنتبانک، خودپرداز، مراجعه حضوری به شعب بانک یا سامانه پیامکی ۷۰۱۷۰۱ میتوانید به سامانه صیاد دسترسی داشته باشید.
قانون جدید چک برگشتی صیادی چیست؟
افرادی که سابقه چک برگشتی رفعسوءاثرنشده دارند، حق دریافت دستهچک جدید ندارند و با محدودیتهایی مثل عدم افتتاح حساب، عدم دریافت تسهیلات و ضمانتنامه، عدم گشایش اعتبار اسنادی و مسدودی حسابها مواجه میشوند.
آیا چک دستنویس معتبر است؟
بله، چک دستنویس همچنان معتبر است، به شرط آنکه تمام اطلاعات آن (تاریخ، مبلغ، نام گیرنده، امضا) خوانا و بدون خطخوردگی مغایر با سامانه صیاد باشد. اما برای چکهای صیادی، اطلاعات باید حتماً در سامانه ثبت شود، در غیر این صورت چک فاقد اعتبار قانونی برای صدور اجرائیه است.
گواهی عدم پرداخت چه زمانی صادر میشود؟
گواهی عدم پرداخت زمانی صادر میشود که دارنده چک، آن را در سررسید یا بعد از آن به بانک ارائه دهد اما به دلیل کسری یا نبود موجودی، امکان پرداخت وجه وجود نداشته باشد. بانک موظف است بلافاصله گواهی عدم پرداخت را همراه با کد رهگیری صادر کند.
آیا چک برگشتی سند لازمالاجرا است؟
بله، چک برگشتی در صورت رعایت شرایط ماده ۹ قانون صدور چک (نبود شرط برای وصول، عدم تصریح به تضمین بودن و صدور گواهی عدم پرداخت طبق ماده ۱۴)، بدون نیاز به رسیدگی ماهوی در دادگاه، سند لازمالاجرا محسوب میشود و دادگاه اجرائیه صادر میکند.
اگر سوالی درباره قانون چکهای جدید و سامانه صیاد دارید، در قسمت نظرات مطرح کنید؛ کارشناسان سپیدار با شکیبایی راهنماییتان میکنند. برای مدیریت بهتر روندهای مالی کسبوکار خود میتوانید از نرمافزار حسابداری سپیدار یا برنامه صندوق فروشگاهی کمک بگیرید.
نسیم طهرانی
من عاشق محتوا هستم و هر روز تلاش میکنم بین حساب و کتاب و دنیای واژهها یک گفتوگوی جذاب شکل بدهم.