چک برگشتی چیست؟ همه‌چیز درباره دلایل، قوانین و رفع سوء اثر چک برگشتی

چک برگشتی (یا چک بلامحل) به چکی گفته می‌شود که صادرکننده آن، در تاریخ سررسید، به‌اندازه مبلغ نوشته‌شده روی چک در حساب بانکی خود وجه نقد ندارد یا به هر دلیل قانونی دیگر بانک از پرداخت آن خودداری می‌کند. در این شرایط دارنده چک می‌تواند نسبت به برگشت زدن آن اقدام کرده و از مسیرهای قانونی برای مطالبه طلب خود یا حتی تعقیب کیفری صادرکننده استفاده کند.

از زمانی که چک به یک برگه معتبر مالی در دست کاسبان و صاحبان کسب‌وکار تبدیل شد، جلوگیری از برگشت خوردن چک و در صورت بروز آن، رفع سوء اثر چک برگشتی یکی از دغدغه‌های اصلی فعالان اقتصادی بوده است؛ چون یک چک برگشتی رفع‌سوءاثرنشده می‌تواند حساب جاری، دسته چک و اعتبار بانکی فرد را برای سال‌ها مسدود کند. در این مقاله، هم مفهوم و قوانین چک برگشتی و هم مراحل کامل رفع سوء اثر آن را بررسی می‌کنیم.

دلایل و شرایط برگشت خوردن چک

بانک در موارد زیر چک را برگشت می‌زند:

• نبود یا کافی نبودن موجودی حساب در تاریخ مراجعه دارنده چک به بانک؛
• صدور دستور عدم پرداخت از طرف صادرکننده چک؛
• اشتباه در تنظیم چک مانند عدم مطابقت امضا، قلم‌خوردگی یا اختلاف در متن چک؛
• صدور چک از حساب مسدود یا بسته‌شده.

هر کدام از این موارد باعث می‌شود بانک گواهی عدم پرداخت (همان چک برگشتی) صادر کند و از این لحظه، ساعت شمار قانونی برای دارنده و صادرکننده چک شروع می‌شود.

چک برگشتی حقوقی و چک برگشتی کیفری؛ چه تفاوتی دارند؟

در هر دو حالت، مبلغ چک برگشتی قابل مطالبه است، اما تفاوت اصلی در امکان پیگرد کیفری است:

• چک برگشتی کیفری: صادرکننده علاوه بر بازپرداخت مبلغ، مشمول مجازات حبس نیز می‌شود.
• چک برگشتی حقوقی: فقط امکان مطالبه مبلغ و توقیف اموال صادرکننده وجود دارد، بدون امکان تعقیب کیفری.

چک در موارد زیر الزاماً حقوقی محسوب می‌شود:

• چک مدت‌دار باشد؛
• بابت تضمین معامله یا تعهد صادر شده باشد؛
• چک سفید امضا یا بدون تاریخ باشد؛
• وصول چک منوط به شرطی باشد؛
• بابت معامله نامشروع یا ربا صادر شده باشد؛
• دارنده چک بیش از ۶ ماه پس از تاریخ چک برای وصول یا شکایت اقدام نکرده باشد.

مجازات چک برگشتی کیفری چیست؟

طبق ماده ۷ قانون صدور چک:

• مبلغ چک تا ۱۰ میلیون ریال: حبس تا ۶ ماه
• مبلغ چک بین ۱۰ تا ۵۰ میلیون ریال: حبس ۶ ماه تا ۱ سال
• مبلغ چک بیش از ۵۰ میلیون ریال: حبس ۱ تا ۲ سال + ممنوعیت دو ساله از دریافت دسته چک

بر اساس ماده ۱۰ همین قانون، کسی که با علم به بسته بودن حسابش چک صادر کند، به حداکثر مجازات ماده ۷ محکوم می‌شود.

همچنین بانک‌ها موظف‌اند حساب جاری افرادی که بیش از یک بار چک برگشتی صادر کرده و پرونده‌شان به کیفرخواست منتهی شده باشد را ببندند و تا ۳ سال به نام آن‌ها حساب جاری دیگری باز نکنند.

چگونه علیه چک برگشتی شکایت یا دادخواست دهیم؟

توجه کنید که برگشت زدن چک به‌تنهایی معادل شکایت نیست. برای پیگیری قانونی باید:

• در شکایت کیفری: ظرف ۶ ماه از تاریخ چک به بانک مراجعه و گواهی عدم پرداخت بگیرید، سپس ظرف ۶ ماه دیگر به دادسرا مراجعه و دادخواست تنظیم کنید (همراه با اصل چک، کارت ملی و شناسنامه).
• در دادخواست حقوقی: با مراجعه به سامانه الکترونیک قوه قضاییه یا دادگاه محل اقامت صادرکننده، دادخواست مطالبه وجه ثبت کنید. برای چک‌های تا ۲۰۰ میلیون ریال، ابتدا باید به واحد ارجاع حل اختلاف مراجعه شود.

اگر این مهلت‌های ۶ ماهه را از دست بدهید، امکان تعقیب کیفری از بین می‌رود و پرونده صرفاً حقوقی خواهد شد.

رفع سوء اثر چک برگشتی چیست؟

رفع سوء اثر چک برگشتی یعنی حذف سابقه منفی چک از سامانه بانک مرکزی و بازگرداندن اعتبار بانکی صادرکننده. این کار با پرداخت مبلغ، ارائه لاشه چک، رضایت‌نامه محضری یا سایر روش‌های قانونی امکان‌پذیر است. طبق قانون جدید چک، اگر ۳ سال از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت بگذرد و دارنده چک شکایتی نکرده باشد، بانک به‌صورت خودکار سوء اثر را رفع می‌کند.

مراحل رفع سوء اثر چک برگشتی

رفع سوء اثر چک برگشتی مراحل مختلفی دارد که با طی کردن هر یک از آنها، این فرآیند تکمیل می‌شود.

مراجعه به بانک

در ابتدا باید به بانکی مراجعه کنید که چک شما در آن برگشت خورده است. هیچ بانک دیگری نمی‌تواند مراحل رفع سوء اثر را انجام دهد.

انجام یکی از روش‌های قانونی برای رفع سوءاثر

در این مرحله سه روش برای رفع سوء اثر چک برگشتی وجود دارد که شما بنابر شرایطتان باید یکی از آنها را انتخاب کنید:

‌اولین روش، پاس شدن چک

به این ترتیب که شما مبلغ چک را به حساب ذی‌نفع (همان کسی که گواهینامه عدم پرداخت چک به نام او صادر شده) می‌ریزید تا چکتان پاس شود. ذی‌نفع مبلغ چک را دریافت می‌کند. در این مرحله بانک به صورت سیستمی رفع اثر سوء چک برگشتی را انجام می‌دهد.

دومین روش، تحویل لاشه چک

در این روش شما با توافق با ذی‌نفع، لاشه چک را از او می‌گیرید و به بانک تحویل می‌دهید. باز هم مانند روش اول، در این مرحله بانک رفع سوء اثر را انجام می‌دهد.

سومین روش، ارائه رضایت‌نامه محضری

ممکن است به هر دلیلی لاشه چک موجود نباشد تا آن را به بانک ارائه کند. مثلا ممکن است چک گم یا دزدیده شده باشد. در این شرایط شما همراه با ذی‌نفع باید به دفتر ثبت اسناد رسمی بروید. او باید رضایت خود را به طور رسمی اعلام کند. بانک با دریافت این رضایت‌نامه، نسبت به رفع سوء اثر چک برگشتی اقدام می‌کند.

چهارمین روش، واریز مبلغ چک و مسدود کردن حساب جاری

ممکن است شرایط خاصی پیش بیاید؛ امکان دارد لاشه چک پیدا نشود و از طرف دیگر امکان رضایت محضری هم وجود نداشته باشد. در این شرایط باز هم امکان رفع سوء اثر چک برگشتی وجود دارد البته به شرطی که حساب جاری مشتری در شعبه بانک باز باشد و به هر دلیلی مسدود نشده باشد. در این شرایط مشتری می‌تواند مبلغ چک را به حساب جاریش واریز کند تا چک تعیین تکلیف شود. این مبلغ می‌تواند تا 24 ماه در حساب جاری مشتری مسدود بماند.

چند نکته مهم

استعلام رفع سوء اثر چک برگشتی قدیمی هم از طریق سامانه صیاد، بانک صادرکننده چک و سامانه بانک مرکزی امکان‌پذیر است.

چک تضمینی توسط بانک تضمین شده و برگشت نمی‌خود بنابراین شامل قوانین رفع سوء اثر نمی‌شود.

چک بین بانکی نیز توسط بانک صادر و تضمین می‌شود بنابراین این چک هم برگشت نخواهد خورد.

رفع سوء اثر چک غیر حضوری

امروزه که بسیاری از خدمات بانکی به صورت آنلاین انجام می‌شود، رفع سوء اثر چک غیر حضوری نیز امکان‌پذیر است. این کار از طریق سامانه‌ها و اپلیکیشن‌های بانکی انجام می‌گیرد. البته پرداخت یا مسدودی باید صورت گرفته باشد و ثبت اینترنتی به تنهایی کفایت نمی‌کند.

پس از انجام تمام مراحل رسید دیجیتال دریافت می‌کنید که برای رفع سوء اثر معتبر است. البته ممکن است بانک برای مبالغ بسیار زیاد، حضور شما در بانک را ضروری بداند.

 مدت زمان رفع سوء اثر چک برگشتی و خروج از لیست سیاه بانک مرکزی

اگر مبلغ چک پرداخت یا با دارنده توافق شود، رفع سوء اثر معمولاً همان روز تا حداکثر یک هفته انجام می‌شود.

در روش مسدودسازی مبلغ، فرآیند چند روز طول می‌کشد.

در صورت عدم اقدام، طبق قانون جدید چک، پس از ۳ سال رفع سوء اثر به‌صورت خودکار انجام می‌شود.

از نظر هزینه:

در صورت ورود پرونده به مراجع قضایی، هزینه دادرسی، ثبت در سامانه صیاد و احتمالاً حق‌الوکاله نیز باید پرداخت شود.

کارمزد بانکی پرداخت مبلغ چک، بین ۵ تا ۱۰ هزار تومان است.

کارمزد روش مسدودسازی، بین ۲ تا ۵ درصد مبلغ چک است.

فرصت ۱۰ روزه برای رفع سوء اثر چک برگشتی

طبق «اصل ۱۰ روزه» در قانون جدید چک، بعد از ثبت برگشتی چک، بانک ۱۰ روز فرصت به صادرکننده می‌دهد تا مبلغ را پرداخت کند یا با دارنده به توافق برسد. اگر در این بازه اقدامی صورت گیرد، سوء اثر ثبت نمی‌شود. در غیر این صورت، سوء اثر در سامانه بانک مرکزی ثبت و صادرکننده وارد لیست سیاه بانک مرکزی می‌شود.

هزینه رفع سوء اثر چک برگشتی

بعد از اینکه چک برگشت خورد، علاوه بر مبلغ آن لازم است هزینه‌های دیگری هم بپردازید، البته این هزینه‌ها عموما چندان زیاد نیستند. زمانی که مبلغ چک را می‌پردازید، طبق بخشنامه بانک مرکزی بین 5 تا 10 هزار تومان باید کارمزد بانکی پرداخت کنید.

اما اگر از شیوه مسدودی پول استفاده کنید، بین 2 تا 5 درصد مبلغ چک به عنوان کارمزد دریافت می‌شود.

در صورتی که کار به مراجع قانونی بکشد و پیگری حقوقی لازم باشد، باید هزینه‌های قضایی را هم بپردازید که شامل هزینه دادرسی، هزینه ثبت در سامانه صیاد و (در صورت نیاز) هزینه حق‌الوکاله وکیل می‌شود.

فرصت 10 روزه برای رفع سوء اثر چک برگشتی

در قانون جدید چک از یک فرصت 10 روزه برای رفع سوء اثر چک برگشتی صحبت شده که با عنوان اصل 10 روزه از آن یاد می‌شود. طبق این اصل، زمانی که یک چک برگشت می‌خورد، دارنده چک می‌تواند برای اعلام وصول و ثبت برگشتی اقدام کند.

بعد از ثبت برگشتی، بانک به صادرکننده چک 10 روز فرصت می‌دهد که مبلغ چک را پرداخت کند. (یا راهکار دیگری مانند مسدودی). قانون این فرصت 10 روزه را برای جلوگیری از ثبت سوءاثر قطعی تعیین کرده است.

حالا اگر در این فرصت 10 روزه، صادرکننده چک مبلغ آن را پرداخت کند یا به هر ترتیب، توافقی میان او و دارنده چک حاصل آید، بانک سوء اثر را ثبت نمی‌کند. به این ترتیب امکان افتتاح حساب جاری و دریافت دسته چک جدید برای صادرکننده فراهم است و از این بابت مشکلی نخواهد داشت.

اما چنانچه صادرکننده چک در این فرصت 10 روز هیچ اقدامی انجام ندهد، سوء اثر چک او در سامانه بانک مرکزی ثبت می‌شود و وارد لیست سیاه بانک مرکزی خواهد شد.

 شرایط جدید افتتاح حساب‌ جاری دارای چک برگشتی

شاید این پرسش برایتان پیش بیاید که اگر چک برگشتی داشته باشید و رفع سوء اثر نشده باشد، آیا می‌توانید مجددا حساب جاری داشته باشید یا خیر. طبق قانون چک، اگر کسی چک برگشتی داشته باشد و رفع سوء اثر نشده باشد، افتتاح حساب جاری و دادن دسته چک به صاحب چک، غیرقانونی است.

بانک‌ها موظف شده‌اند که پیش از افتتاح حساب جاری و دادن دسته چک، سابقه درخواست‌کننده را بررسی کنند. این بررسی از طریق استعلام سامانه بانک مرکزی انجام می‌شود. چنانچه نتیجه استعلام نشان دهد که درخواست‌کننده، چک برگشتی دارد که رفع سوء اثر نشده، یک سری محدودیت برای او به وجود می‌آید. این محدودیت‌ها عبارتند از:

• باز کردن حساب جاری جدید
• ارائه دسته چک
• افزایش سقف چک
• ارائه ضمانت بانکی و تسهیلات دیگر

بنابراین این نکته را بدانید که افتتاح حساب جاری و ارائه دسته چک بدون اینکه، رفع سوء اثر چک برگشتی انجام بگیرد، امکان‌ناپذیر و غیرقانونی است.

یک نکته مهم:

در شرایطی که 3 سال از زمان چک برگشتی گذشته باشد و خودبه‌خود سوءاثر صورت گرفته باشد، یا از طریق مسدودی مبلغ یا به واسطه رضایت، رفع سوءاثر شده باشد، بانک ملزم نیست که دسته چک بدهد. بلکه تنها می‌تواند حساب جاری باز کند.

در واقع رفع سوءاثر، تنها باعث رفع ممنوعیت قانونی می‌شود و این بانک است که بنابر اعتبارسنجی و صلاحدید خود، نسبت به ارائه دسته چک تصمیم می‌گیرد.

شرایط دریافت دسته‌چک جدید بدون نیاز به رفع سو اثر

طبق بخشنامه‌های بانک مرکزی، اگر رفع سوء اثر چک برگشتی انجام نشده باشد، طبق روال عادی، ارائه دسته چک جدید امکان‌پذیر نیست. اما بانک مرکزی در سال‌های اخیر برای شرایط خاص، استثنائاتی پیش‌بینی کرده است.

استثنا قائل شدن برای واحدهای اقتصادی

اگر کسی واحد اقتصادی مانند شرکت، کارخانه یا کارگاه داشته باشد اما حالا چک برگشتی دارد، باید این مراحل را طی کند:

• باید ثابت کند که برای ادامه دادن فعالیت‌های اقتصادی‌اش به دسته چک نیاز دارد؛
• و باید اظهارنامه مالیاتی و لیست پرداخت حق بیمه کارکنانش را ارائه دهد؛

در این شرایط اگر بانک تشخیص دهد که دادن دسته چک به این فرد مانع از تعطیل شدن کسب‌وکار او و حفظ اشتغال کارکنانش می‌شود، حتی ممکن است بدون رفع سوء اثر چک برگشتی، او دسته چک جدید بدهد.

ارائه دسته چک به افراد حقیقی

اما برای افراد حقیقی امکان ارائه دسته چک بدون رفع سوء اثر چک برگشتی وجود ندارد. حتی افتتاح حساب جاری هم برای این افراد امکان‌پذیر نیست.

حتی کسانی هم که سابقه چک برگشتی نداشته باشند، باید دارای شرایط زیر باشند:

• طبق بخشنامه بانک مرکزی باید محل اقامتشان را در سامانه ملی املاک ثبت کرده باشند؛
• بدهی معوق به بانک‌ها نداشته باشند؛
• از اعتبارسنجی داخلی بانکی سربلند بیرون آمده باشند؛
• تکلیف حداقل 80 درصد چک‌های دسته چک قبلی‌شان، مشخص باشد.

به طور کلی بانک‌ها موظف شده‌اند، با دقت، اعتبارسنجی و سختگیری بیشتری نسبت به ارائه دسته چک اقدام کنند.

مراحل دریافت دسته‌چک جدید بدون نیاز به رفع سوءاثر

اگر صاحب کسب‌وکاری هستید و می‌خواهید بدون رفع سوء اثر چک برگشتی، دسته چک جدید دریافت کنید، باید چندین مرحله را طی کنید.

ارائه مدارک

باید این مدارک را به بانک ارائه کنید:

• جواز کسب یا ثبت شرکت
• اظهارنامه مالیاتی
• لیست پرداخت حق بیمه کارکنان

بررسی‌های بانک

بانک هم این موارد را بررسی می‌کند:

• که آیا کسب‌وکار فعال است؛
• که آیا داشتن دسته چک برای ادامه کار واحد اقتصادی ضروری است؛
• و در نهایت اینکه مدارک مالیاتی و بیمه کاملا معتبر باشد.

استعلام از سامانه‌های بانکی

بانک نه تنها برای کسانی که چک برگشتی دارند، بلکه برای تمام متقاضیان مراحل استعلام سامانه صیاد/چکاوک بانک مرکزی می‌گیرد.

درخواست رسمی دادن به بانک

در این مرحله متقاضی باید فرم درخواست دسته چک را به همراه مدارک کامل به بانک ارائه دهد. ضمنا باید توضیح دهد که چرا نیاز به دسته چک دارد.

اعتبارسنجی داخلی بانک

کارشناسان بانک درباره اینکه دسته چک محدود یا کامل باشد یا به طور کامل با درخواست متقاضی مخالفت شود، تصمیم می‌گیرد.

صدور چک با شرایط خاص

در صورتی که با ارائه دسته چک موافقت شود، ممکن است محدودیت‌هایی برای متقاضی تعیین شود. از جمله تعداد محدودتر برگه‌های چک یا سقف مبلغ پایین‌تر. و البته الزام بر اینکه چک‌ها حتما چک‌ها در سامانه صیاد ثبت شوند.

نظارت دقیق

بانک پس از صدور دسته چک، به طور جدی تراکنش‌ها و پرداخت‌های متقاضی را بررسی می‌کند. در صورتی که چکی برگشت بخورد، بانک می‌تواند دسته چک را از درجه اعتبار ساقط کند.

 قانون مهم در رفع سوء اثر چک برگشتی در سال 1405

در سال 1404، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران دستورالعمل روش‌های قانونی و لازم‌الاجرا برای رفع سوء اثر چک برگشتی صادر کرد. این دستورالعمل همان چیزی که به عنوان قانون جدید چک شناخته می‌شود و در سال 1397 ابلاغ شده است؛ حالا همان قانون با اصلاحات بیشتر اجرا خواهد شد. طبق این قانون تنها روش‌های تعیین‌شده برای رفع سوء اثر چک برگشتی پذیرفته می‌شود. این مراحل هم باید در شعب بانک‌ها انجام شود. روش‌های مذکور عبارتند از:

• تامین موجودی چک و وصول آن
• تحویل لاشه چک به بانک
• ارائه رضایت‌نامه محضری
• مسدودسازی مبلغ چک
• ارائه نامه یا حکم قضایی
• گذشتن 3 سال بعد از برگشت خوردن بدون شکایت

چند نکته مهم درباره قانون جدید چک

درباره قانون جدید چک این چند نکته مهم را به خاطر داشته باشید:

• تنها روش‌هایی که تا به حال بیان شد، برای رفع سوء اثر چک برگشتی معتبر هستند و به غیر از این راهکار دیگری وجود ندارد.
• بانک تنها باید مبلغی معادل مبلغ چک از شما بخواهد، چنانچه بیشتر از آن درخواست شود، غیرقانونی است.
• تمام مراحلی که ذکر شد باید در شعبه بانک و به واسطه سامانه‌های رسمی انجام شود.

جمع‌بندی

آنچه در اینجا مطرح شد، توضیح مختصر و مفیدی درباره رفع سوء اثر چک برگشتی و مراحل مختلف آن بود. اما شما به عنوان یک صاحب کسب‌وکار که می‌تواند یک شرکت بسیار بزرگ با تعداد زیادی پرسنل باشد یا یک فروشگاه کوچک، باید پیش از هر چیز مانع از برگشت خوردن چک‌هایتان شوید. علاوه بر تمام آنچه در این مسیر انجام می‌دهید، نیازمند یک نرم‌افزار حسابداری منسجم و کامل هم هستید تا بتوانید بر جزئیات حساب و کتاب‌های مالیتان اشراف داشته باشید. نرم‌افزار حسابداری و مالی سپیدار، با محاسبه دقیق تمام درآمدها و هزینه‌ها، ریسک مشکلات مالی از جمله برگشت خوردن چک را کاهش می‌دهد. مهم نیست مجموعه‌تان چقدر بزرگ یا کوچک باشد، در هر صورت این نرم‌افزار به طور کامل پاسخگوی نیازهای شما خواهد بود.