صورت سود و زیان (Income Statement) یکی از صورتهای مالی اصلی حسابداری است که میزان درآمدها، هزینهها و در نهایت سود یا زیان یک واحد تجاری طی یک دوره مالی مشخص را که حاصل فعالیتهای عملیاتی و غیرعملیاتی است، گزارش میکند. نام دیگر این گزارش، «صورت درآمد و هزینه» است.
اگر میخواهید اطلاعات بیشتری درباره انواع صورتهای مالی حسابداری بهدست بیاورید، مقاله صورتهای مالی را از دست ندهید. در این مقاله درباره تعریف صورت سود و زیان، فرمول محاسبه آن، اقلام تشکیلدهندهاش، صورت سود و زیان تلفیقی و جامع، و همچنین نحوه تهیه صورت سود و زیان در نرمافزار سپیدار توضیح میدهیم.
قسمت ۱۹۰: نحوه محاسبه سود و جریمه در ضمانتنامههای بانکی
قسمت ۱۸۷: محاسبه سود واقعی ناشی از قراردادهای شراکتی
همچنین اگر تمایل دارید ویدئو آشنایی با صورتهای مالی را از موسسه آموزش و پژوهش همکاران سیستم مشاهده کنید:
صورت سود و زیان چیست؟
صورت سود و زیان سندی است که سوددهی یا زیاندهی فعالیتهای تجاری را با مقایسه درآمدها و هزینهها طی یک دوره مالی برای یک واحد تجاری بررسی میکند. مهمترین اقلام آن بهطور خلاصه شامل موارد زیر است:
- درآمدها (Revenues): مبالغی که شرکت از فروش محصولات یا ارائه خدمات به دست میآورد.
- هزینهها (Expenses): هزینههای مرتبط با تولید، فروش و سایر فعالیتهای عملیاتی شرکت (تولید، بازاریابی، حقوق و دستمزد، اجاره و…).
- سود ناخالص (Gross Profit): حاصل کسر بهای تمامشده کالای فروشرفته از درآمد فروش.
- هزینههای عملیاتی (Operating Expenses): هزینههای مدیریتی، اداری، فروش و بازاریابی.
- سود یا زیان عملیاتی (Operating Income): حاصل کسر هزینههای عملیاتی از سود ناخالص.
- سود یا زیان قبل از مالیات (Income Before Taxes): سود یا زیان کل شرکت پیش از کسر مالیات.
- مالیات (Income Taxes): مبلغ مالیاتی که شرکت باید پرداخت کند.
- سود یا زیان نهایی (Net Income): سود یا زیان قبل از مالیات، پس از کسر مالیات؛ همان سود یا زیان نهایی شرکت.
جزئیات کامل هر یک از این اقلام را در بخش «اقلام و اجزای صورت سود و زیان» توضیح میدهیم.
صورت سود و زیان بر مبنای حسابداری تعهدی تهیه میشود، نه حسابداری نقدی. در حسابداری تعهدی، درآمدها زمانی شناسایی میشوند که تحقق یافته باشند (یعنی کالا تحویل شده یا خدمت ارائه شده)، نه لزوماً زمانی که وجه نقد آن دریافت میشود. به همین ترتیب، هزینهها نیز در زمان وقوع و تحمیل شناسایی میشوند، نه زمانی که واقعاً پرداخت نقدی صورت میگیرد. این دقیقاً همان نکتهای است که حسابداری تعهدی را از حسابداری نقدی متمایز میکند؛ در حسابداری نقدی، درآمد و هزینه فقط با دریافت و پرداخت وجه نقد شناسایی میشوند.
نکته دیگر اینکه در محاسبه سود و زیان، سود سهام پرداختشده به سهامداران عادی بهعنوان هزینه، و درآمد حاصل از صدور سهام بهعنوان درآمد شناسایی نمیشود؛ این مبادلات بین مؤسسه و مالکانش بهطور جداگانه در گزارش حقوق صاحبان سهام نمایش داده میشود.
صورت سود و زیان بهخوبی بیانگر میزان سود یک شرکت در پایان سال مالی است و شرکتها موظفاند در پایان سال مالی آن را منتشر کرده و میزان سودآوری خود را به سهامداران اطلاع دهند.
روشهای تهیه صورت سود و زیان (یک مرحلهای و چند مرحلهای)
صورت سود و زیان معمولاً به دو روش یک مرحلهای و چند مرحلهای تهیه میشود.
روش یک مرحلهای
در این روش، ابتدا کلیه درآمدها و در ادامه کلیه هزینهها زیر آنها آورده میشود و در نهایت از تفاضل آنها، سود یا زیان قبل از کسر مالیات به دست میآید.
روش چند مرحلهای
در این روش، ابتدا درآمدهای عملیاتی و سپس هزینههای عملیاتی زیر آن آورده میشود و از تفاضل این دو، سود یا زیان ناویژه (ناخالص) به دست میآید. در مرحله بعد، درآمدها و هزینههای غیرعملیاتی اضافه میشود که نتیجهی نهایی آن، سود یا زیان قبل از کسر مالیات است.
فرمول سود و زیان و انواع سود در حسابداری
برای محاسبه سود یا زیان یک دوره مالی، ابتدا درآمدها محاسبه شده و سپس هزینهها از آن کسر میشود:
سود (یا زیان) دوره مالی = درآمد دوره مالی − هزینههای دوره مالی
اگر درآمد بیشتر از هزینه باشد، شرکت سود کرده است. اگر هزینه بیشتر از درآمد باشد، شرکت متحمل زیان شده است.
در صورت سود و زیان، سود به سه سطح تقسیم میشود: سود ناخالص، سود عملیاتی و سود خالص.
1. سود ناخالص
سود ناخالص از کسر بهای تمامشده کالای فروشرفته از میزان فروش به دست میآید:
سود ناخالص = میزان فروش کالا − بهای تمامشده کالای فروشرفته
2. سود عملیاتی
سود عملیاتی از کسر هزینههای اداری، عمومی و فروش و همچنین هزینه استهلاک از سود ناخالص به دست میآید:
سود عملیاتی = سود ناخالص − هزینههای اداری، عمومی و فروش − هزینه استهلاک
3. سود خالص
سود خالص با افزودن درآمدهای غیرعملیاتی (مانند سود بانکی) و کسر هزینههای غیرعملیاتی و مالیات از سود عملیاتی به دست میآید:
سود خالص = سود عملیاتی + درآمدهای غیرعملیاتی − هزینههای غیرعملیاتی − مالیات
مهمترین بخش صورت سود و زیان، همین قسمت پایانی یعنی سود یا زیان خالص است؛ چون نتیجه نهایی فعالیت شرکت را نشان میدهد و مشخص میکند کسبوکار سودآور بوده یا زیانده.
مثال ساده: فرض کنید فروش یک شرکت ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و بهای تمامشده کالای فروشرفته ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است؛ سود ناخالص برابر ۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال خواهد بود. اگر هزینههای اداری و فروش و استهلاک رویهم ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال باشد، سود عملیاتی ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال میشود. با فرض ۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال درآمد غیرعملیاتی و ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال مالیات، سود خالص نهایی برابر ۲۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال خواهد بود.
صورت سود و زیان تلفیقی چیست؟
وقتی اطلاعات مالی مربوط به یک شرکت مادر و زیرمجموعههای آن بهصورت همزمان در یک صورت مالی منعکس میشود، صورت مالی تلفیقی تهیه میشود. به همین ترتیب، وقتی صورت سود و زیان بهطور همزمان برای شرکت مادر و شرکتهای تابع تهیه شود، صورت سود و زیان تلفیقی خواهیم داشت.
صورت سود و زیان تلفیقی فقط زمانی قابل ارائه است که شرکت مادر و شرکتهای زیرمجموعهاش شخصیت حقوقی مستقلی داشته باشند. مهمترین استاندارد حسابداری در این زمینه IFRS10 است که اصول ارائه گزارش سود و زیان را برای یک واحد تجاری (شرکت مادر) که یک یا چند واحد تجاری دیگر (شرکتهای فرعی) را کنترل میکند، تعیین میکند.
طبق این استاندارد:
- صورتهای مالی شرکتهای اصلی و فرعی باید به تاریخ یکسانی تهیه شوند.
- در تهیه صورت سود و زیان تلفیقی باید از رویههای حسابداری یکسان استفاده شود؛ در غیر این صورت تعدیلات لازم اعمال میشود.
- بازه زمانی تهیه گزارش شرکت فرعی و شرکت مادر باید کاملاً منطبق باشد.
- صورت سود و زیان تلفیقی برای شرکتهای فرعی باید از تاریخ تحصیل تا زمان واگذاری آنها تهیه شود.
برای آشنایی بیشتر با تحلیل صورتهای مالی، مقاله تجزیه و تحلیل افقی صورتهای مالی و مقاله تجزیه و تحلیل عمودی صورتهای مالی را مطالعه کنید.
اقلام و اجزای صورت سود و زیان
هر ردیف از جدول سود و زیان، یکی از اقلام آن را نشان میدهد. در ادامه با اقلام و اجزای اصلی صورت سود و زیان آشنا میشوید:
1. درآمد یا میزان فروش
درآمد فروش، بیانگر عایدی شرکت از فروش محصول یا ارائه خدمات است که در قسمت بالای صورت نوشته میشود. این مقدار «ناخالص» است و هزینههای مرتبط با تولید یا ارائه خدمات در آن لحاظ نمیشود. برخی شرکتها درآمد چندگانه دارند که مجموع آنها به کل درآمد اضافه میشود.
درآمد حاصل از فعالیت اصلی مؤسسه، «درآمد اصلی» است. برای مثال، صاحب یک پمپبنزین درآمد اصلیاش را از فروش بنزین به دست میآورد؛ اگر در کنار جایگاه، مغازهای هم داشته باشد، درآمد آن مغازه «درآمد فرعی» او محسوب میشود.
2. بهای تمامشده کالای فروشرفته
این قلم نشاندهنده هزینه کالاهای فروختهشده یا خدمات ارائهشده در طول دوره حسابداری است. برای یک مؤسسه خردهفروشی، بهای تمامشده کالا برابر است با: موجودی ابتدای دوره + خرید طی دوره − موجودی پایان دوره.
اگر شرکت ارائهدهنده خدمات باشد، این بخش بهعنوان «هزینه فروش» ثبت میشود. بهای تمامشده عمدتاً شامل نیروی انسانی، مواد اولیه، سربار تولید و هزینه استهلاک است. برای شرکتهای تولیدی، این بخش شامل دستمزد مستقیم، مصرف مواد مستقیم، استهلاک کارخانه و ماشینآلات و سربار ساخت نیز میشود.
3. سایر درآمدها
سایر درآمدها شامل درآمدهایی است که از فعالیت اصلی مؤسسه به دست نمیآیند، بلکه از فعالیتهای فرعی حاصل میشوند؛ مانند درآمد مغازهی کنار پمپبنزین.
نکته: درآمد حاصل از سود سپرده بانکی یا فروش ارز خارجی نیز جزو درآمد فرعی مؤسسه بهحساب میآید.
4. هزینههای توزیع و فروش
این هزینهها شامل مواردی است که برای رساندن کالا از مؤسسه به مشتریان صرف میشود؛ مانند هزینه بازاریابی، تبلیغات، ترویج مصرف و نقل و انتقال محصول. این هزینهها معمولاً با هم گروهبندی میشوند چون همگی برای افزایش فروش صرف میشوند.
5. هزینههای اداری
هزینههای اداری به هزینههایی گفته میشود که بهطور مستقیم در تولید و عرضه کالا یا خدمات دخالت ندارند؛ مانند هزینههای مربوط به مدیریت و پشتیبانی. این هزینهها شامل تمام هزینههای غیرمستقیم مرتبط با اداره کسبوکار است، از جمله حقوق و دستمزد کارکنان غیرتولیدی، بیمه، هزینههای ماموریت و… . هزینه استهلاک نیز گاهی در این بخش لحاظ میشود، اما بسته به تصمیم شرکت متفاوت است.
نمونههایی از هزینههای اداری:
- هزینه حقوق و دستمزد مدیریت اجرایی
- هزینههای حقوقی و حرفهای
- استهلاک ساختمان اداری
- اجارهبهای دفاتر مورداستفاده برای مدیریت
- هزینه بخشهای مالی، منابع انسانی و مدیریت
6. سایر هزینهها
شامل هزینههایی است که در دستههای بالا جای نمیگیرند و معمولاً مختص صنعت خاصی هستند؛ مانند توسعه فناوری، تحقیق و توسعه (R&D)، غرامت مبتنی بر سهام (SBC)، هزینههای اختلال در ارزش، و سود و زیان ناشی از فروش سرمایهگذاریها.
7. هزینههای مالی
این هزینهها معمولاً از بهره وامهای دریافتی و بهره اوراق قرضه تشکیل میشوند. برای مثال، شرکتی که وامی با بهره ۱۸ درصد از بانک دریافت کرده، مبلغ پرداختی بابت آن بهره را باید در زیرمجموعه هزینههای مالی ثبت کند.
8. مالیات بر درآمد
هزینه مالیات بر درآمد شناساییشده در طول دوره، معمولاً از سه عنصر تشکیل شده است:
- مالیات برآوردی دوره فعلی
- مالیات دوره قبل
- هزینه مالیات معوق
9. هزینه استهلاک
هزینه استهلاک، هزینهای غیرنقدی است که توسط حسابداران شناسایی میشود. دلیل استفاده از این نوع هزینه، سازگاری با قوانین مالیاتی است؛ با کسر آن از سود خالص میتوان مالیات پرداختی شرکت را کاهش داد. داراییهای بلندمدت شرکت مانند تجهیزات، ساختمانها و وسایل نقلیه در طول زمان دچار کاهش ارزش میشوند و به همان میزان به هزینه استهلاک در صورت سود و زیان افزوده میشود.
کاربرد و هدف تهیه صورت سود و زیان
صورت سود و زیان، معیاری برای اندازهگیری عملکرد یک نهاد در طول دوره حسابداری فراهم میکند. از جمله کاربردهای آن:
- بررسی تغییر درآمد فروش در دوره، در مقایسه با رشد صنعت
- بررسی تغییر حاشیه سود ناخالص و سود خالص در طول دوره
- بررسی افزایش یا کاهش سود خالص، سود عملیاتی و سود ناخالص در دوره
- مقایسه سودآوری واحد تجاری با سایر سازمانهای فعال در صنعت یا بخش مشابه
تأثیر موجودی کالا بر صورت سود و زیان
موجودی کالا در مؤسسات بازرگانی، بخش عمده و قابلتوجهی از داراییهای مؤسسه را تشکیل میدهد. موجودی کالا هم در ترازنامه بهعنوان «دارایی» و هم در صورت سود و زیان بهعنوان «بهای تمامشده کالای فروشرفته» ظاهر میشود؛ به همین دلیل، از اهمیت بالایی برخوردار است.
صورت سود و زیان جامع چیست؟
صورت سود و زیان جامع یکی دیگر از صورتهای مالی مهم است که تمامی درآمدها و هزینههای شناساییشده (چه تحققیافته و چه تحققنیافته) قابل انتساب به صاحبان سرمایه را به تفکیک نمایش میدهد. هدف آن، ارائه کلیه درآمدها و هزینههای شناساییشده در یک دوره مالی است.
اگر اجزای گزارش سود و زیان جامع محدود به «سود یا زیان خالص دوره» و «تعدیلات سنواتی» باشد، تهیه صورت سود و زیان جامع ضرورتی ندارد و کافی است یادداشتی ذیل صورت سود و زیان دوره درج شود.
از آنجا که صورت سود و زیان جامع تمام درآمدها و هزینههای شناساییشده (تحققیافته و تحققنیافته) را در بر میگیرد، سود یا زیان خالص دوره مالی بهعنوان اولین قلم آن منعکس میشود. سایر درآمدها و هزینههای شناساییشده که بهطور جداگانه در این صورت میآیند، شامل موارد زیر است:
الف. درآمدها و هزینههای تحققنیافته ناشی از تغییر ارزش داراییها و بدهیهایی که برای امکان انجام مستمر عملیات نگهداری میشوند و طبق استانداردهای حسابداری مستقیماً به حقوق صاحبان سرمایه منظور میشوند (مانند درآمد و هزینه ناشی از تجدید ارزیابی داراییهای ثابت مشهود).
ب. درآمدها و هزینههایی که طبق استانداردهای حسابداری و به استناد قوانین آمره، مستقیماً در حقوق صاحبان سرمایه منظور میشوند (مانند مابهالتفاوتهای حاصل از تسعیر داراییها و بدهیهای ارزی موضوع ماده ۱۳۶ قانون محاسبات عمومی).
جمع موارد الف و ب، «سود یا زیان جامع سال» را تشکیل میدهد. تعدیلات سنواتی (شامل آثار انباشته تغییر رویههای حسابداری و اصلاح اشتباه) نیز حسب مورد از سود یا زیان جامع سال کسر یا به آن اضافه میشود تا سود و زیان جامع شناساییشده در فاصله دو دوره مالی به دست آید.
برای درک بهتر این موضوع، مقاله تجزیه و تحلیل صورتهای مالی به زبان ساده را مطالعه کنید.
تفاوت ترازنامه و صورت سود و زیان
تفاوت اصلی در این است که ترازنامه تصویری لحظهای از وضعیت مالی کسبوکار ارائه میدهد؛ یعنی وضعیت مالی بنگاه را در یک لحظه (تاریخ) مشخص نشان میدهد. اما صورت سود و زیان وضعیت مالی بنگاه را در یک بازه زمانی یا دوره مالی نشان میدهد و تمام وقایع منتهی به آن دوره را گزارش میکند.
نحوه تهیه صورت سود و زیان در نرمافزار سپیدار
با توجه به تغییرات سرفصلها از سمت سازمان امور مالیاتی از سال 98، نرمافزار سپیدار نیز تغییرات مورد نیاز را در نحوه تهیه صورت سود و زیان اعمال کرد. در ویدئوی زیر میتوانید نحوه تهیه ترازنامه و تهیه صورت سود و زیان را در نرم افزار سپیدار بر اساس آخرین تغییرات سرفصلها مشاهده کنید:
تمام نکاتی که باید درباره صورت حساب سود و زیان بدانید!
در این مقاله به پاسخ این پرسش پرداختیم که صورت سود و زیان چیست، چگونه تهیه میشود و فرمول محاسبه سود و زیان به چه صورت است. همچنین با اقلام صورت سود و زیان، انواع سود (ناخالص، عملیاتی و خالص)، صورت سود و زیان تلفیقی و جامع، و تفاوت آن با ترازنامه آشنا شدید.
اگر همچنان سوالی درباره صورت سود و زیان دارید که در این مقاله به آن اشاره نشده، آن را در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید. همکاران ما در سپیدار سیستم پاسخگوی سوالات شما درباره گزارش سود و زیان خواهند بود.
سوالات متداول
سوالات متداول
صورت سود و زیان تلفیقی چیست؟
به طور کلی وقتی که اطلاعات مالی مربوط به یک شرکت مادر و زیرمجموعه های آن به صورت هم زمان در یک صورت مالی منعکس میشوند، صورت مالی تلفیقی تهیه میشود.
صورت سود و زیان چیست؟
صورت سود و زیان سندی است که سوددهی یا زیاندهی فعالیتهای تجاری را با مقایسه درآمدها و هزینهها طی یک دوره مالی برای یک واحد تجاری بررسی میکند.
فرمول سود و زیان چیست؟
سود یا زیان دوره مالی از تفاضل درآمد دوره منهای هزینههای دوره به دست میآید: سود = درآمد − هزینه. اگر درآمد بیشتر از هزینه باشد، شرکت سود کرده؛ در غیر این صورت زیان کرده است.
تفاوت ترازنامه و صورت سود و زیان چیست؟
ترازنامه وضعیت مالی شرکت را در یک لحظه (تاریخ مشخص) نشان میدهد، در حالیکه صورت سود و زیان عملکرد مالی شرکت را در یک بازه زمانی (دوره مالی) گزارش میکند.
صورت سود و زیان جامع چه تفاوتی با صورت سود و زیان دارد؟
صورت سود و زیان جامع، علاوه بر سود یا زیان خالص دوره، سایر درآمدها و هزینههای تحققنیافته (مانند تجدید ارزیابی داراییها) را نیز نمایش میدهد، در حالیکه صورت سود و زیان معمولی فقط اقلام تحققیافته را گزارش میکند.
نرم افزار حسابداری شرکتی سپیدار همکاران سیستم، با چهار بستهی تولیدی، خدماتی، بازرگانی و پیمانکاری، برای مدیریت چابکتر شرکتهای کوچک طراحی شده است و متناسب با نیازهای این کسبوکارها، کاربری بسیار سادهای دارد.
