پیمانکاری با رویکرد سیستمی و تئوری

حسابداری پیمانکاری با رویکرد سیستمی و تئوری


یکی از دغدغه‌های امروزه حسابداران یافتن منابعی است که درآن تئوری پیمانکاری را به صورت خلاصه و فرایندی در کنار مفاهیم سیستمی ارائه دهد، در این مقاله سعی شده که این امکان برای مخاطبان سپیدار سیستم فراهم شده باشد.

ارکان اصلی عملیات پیمانکاری

کارفرما

کارفرما، شخص حقیقی یا حقوقی است که یک سوی امضا کننده پیمان است و عملیات موضوع پیمان را بر اساس استناد و مدارک پیمان،به پیمانکار واگذار کرده است. نمایندگان و جانشین‌های قانونی کارفرما، در حکم کارفرما می‌باشند.

پیمانکار

پیمانکار، شخص حقیقی یا حقوقی است که سوی دیگر امضا کننده پیمان است و اجرای موضوع پیمان را بر اساس استناد و مدارک پیمان، به عهده گرفته است. نمایندگان و جانشین‌های قانونی پیمانکار، درحکم پیمانکار می‌باشند.

پیمانکار جزء

پیمانکار در برخی از شرایط بخشی از بندهای ردیف پیمان را به شخصیتی دیگر طی عقد قرارداد واگذار کند.

سرپرست کارگاه

شخصی حقیقی است که دارای تخصص و تجربه لازم برای پیش برد موضوعات کارگاه را داراست که پیمانکار، او را به مهندس مشاور معرفی می‌کند تا اجرای موضوع پیمان درکارگاه را سرپرستی کند.

کنسرسیوم

گروهی از اشخاص یا شرکت‌ها که به منظور انجام دادن یک پروژه یا فعالیت شکل گرفته‌اند که انجام فعالیت‌ یا پروژه ماورای توانایی‌های هر کدام از اعضا به صورت منفرد است.

مهندس مشاور

الف) مهندس مشاور، شخص حقوقی یا حقیقی است برای نظارت بر اجرای کار، در چارچوب اختیارات تعیین شده در اسناد و مدارک پیمان، ازسوی کارفرما به پیمانکار معرفی می‌شود.

ب) مهندس ناظر، نماینده مقیم مهندس مشاور در کارگاه است و در چارچوب اختیارات تعیین شده در استناد و مدارک پیمان به پیمانکار معرفی می‌شود.

بخشنامه

بخشنامه به دستورالعمل‌هایی اطلاق می‌شود که از طرف سازمان مدیریت و برنامه ریزی جهت تنظیم و رابطه کارفرما با پیمانکار یا مشاور یا برای تفسیر مفاد قرارداد شرایط عمومی، موافقت نامه و شرح مقادیر، صورت وضعیت و میزان تعدیل صادر می‌شود.

فهرست بها

فهرست بها، همه ساله توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی و براساس تحولات اقتصادی تهیه شده و حاوی جزئیات اجرای انواع کارهای ساختمانی و عمرانی به همراه قیمت و هزینه انجام آن و قیمت مصالح است.

صورت وضعیت

صورت وضعیت لیستی از فعالیت‌های انجام شده در ردیف پیمان قرارداد می‌باشد که توسط پیمانکار به کارفرما ارسال می‌شود که پس از تایید از سمت کارفرما وجه به پیمانکار پرداخت می‌شود. ماهیت صورت وضعیت شبیه عملیات فروش می‌باشد و درآمد در مرحله صدور صورت وضعیت تایید شده شناسایی می‌شود.
پیمانکاری با رویکرد سیستمی و تئوری

روش‌های اجرای پروژها پیمانکاری

  • روش امانی (انجام کار ساختمانی توسط  کارفرما)

کارفرما راساً انجام کلیه فعالیت‌ها را برعهده می‌گیرد و کار را به هزینه خود و تحت مسئولیت خود اجرا می‌کند.

  • مشاور و اجرای طرح 

پیمانکار علاوه بر عملیات اجرایی تعهد می‌کند که تمام یا بخشی از خدمات مطالعه و تهیه طرح را نیز انجام دهد.

  • روش پیمانی

در این روش تمامی فعالیت‌های مربوط به اجرا طی قراردادی به پیمانکار واگذار می‌شود.

  • روش موافقت نامه مدیران

در این روش تامین تمامی هزینه‌های انجام کار توسط کارفرما تهیه می‌شود و پیمانکار تنها اجرای طرح (پیمان) را برعهده می‌گیرد.

  • روش دستمزدی

در این روش کارفرما خود تامین مصالح و ماشین آلات مورد نیاز را برعهده می‌گیرد و پیمانکار صرفاً تامین بقیه عوامل (نیروی انسانی مستقیم و مدیریت) را برعهده می‌گیرد.

  • قیمت مقطوع (مقاطعه)

در این روش کار با قیمت مقطوعی برای کل کار، به پیمانکار واگذار می‌شود.

  • متر مربع یا واحد کار

انجام کار براساس قیمت واحد کار متعارف درآن کار می‌باشد.

درآمد پیمان چیست؟

درآمد پیمان باید در برگیرنده موارد زیر باشد:

الف. مبلغ اولیه درآمد که در پیمان مورد توافق قرار گرفته است

ب. تغییر در میزان کار پیمان، ادعا و سایر دریافت‌های تشویقی در ارتباط با عملیات پیمان است

ج. تا میزانی که احتمال ورود این موارد منجر به درآمد گردد

د. این موارد را بتوان به گونه ای قابل اتکا اندازه گیری کرد.

مخارج پیمان چیست؟

مخارج پیمان باید مشتمل بر موارد زیر باشد:

الف. مخارجی که مستقیماً با یک پیمان مشخص مرتبط است.

ب. مخارجی که بین پیمان‌ها مشترک بوده و تسهیم آن به پیمان‌های جداگانه امکان پذیر است.

ج. سایر مخارجی که به موجب مفاد پیمان مشخصاً قابل مطالبه از کارفرما است.

هرگاه بتوان ماحصل یک پیمان بلندمدت را به گونه‌ای قابل اتکا برآورد کرد، باید سهم مناسبی از درآمد و مخارج کل پیمان (با توجه به میزان تکمیل پیمان در تاریخ ترازنامه و متناسب با نوع عملیات و صنعت مورد فعالیت) به ترتیب به عنوان درآمد و هزینه شناسایی شود.

هرگاه ماحصل یک پیمان بلندمدت را نتوان به گونه‌ای قابل اتکا برآورد کرد:

الف. درآمد باید تا میزان مخارج تحمل شده‌ای که احتمال بازیافت آن وجود دارد شناسایی شود

ب. مخارج پیمان باید در دوره وقوع به عنوان هزینه شناسایی شود.

هرگاه انتظار رود که پیمان منجر به زیان گردد (کل مخارج پیمان از کل درآمد پیمان تجاوز کند)، باید زیان مربوط، فوراً به عنوان هزینه دوره شناسایی شود.

در پیمان‌های مقطوع

 

ماحصل پیمان بلندمدت را زمانی می‌توان به گونه‌ای قابل اتکا اندازه گیری کرد که تمامی شرایط زیر برقرار باشد:

الف. درآمد پیمان را بتوان به گونه‌ای قابل اتکا اندازه گیری کرد

ب. جریان ورودی منافع اقتصادی مرتبط با پیمان به واحد تجاری محتمل باشد

ج. مخارج پیمان تا زمان تکمیل پیمان و همچنین درصد تکمیل پیمان در تاریخ ترازنامه را بتوان به گونه‌ای قابل اتکا اندازه گیری کرد

د. مخارج مربوط به پیمان را بتوان به وضوح تشخیص داد و به گونه‌ای قابل اتکا اندازه گیری کرد تا مقایسه مخارج واقعی تحمل شده پیمان با برآوردهای قبلی آن‌ها میسر گردد.

در پیمان‌های امانی

 

ماحصل پیمان بلندمدت را زمانی می‌توان به گونه‌ای قابل اتکا اندازه گیری کرد که کلیه شرایط زیر برقرار باشد:

الف. جریان ورودی منافع اقتصادی مرتبط با پیمان به واحد تجاری محتمل باشد

ب. مخارج مربوط به پیمان را اعم از اینکه طبق مفاد پیمان مشخصاً قابل بازیافت باشد یا نباشد، بتوان به وضوح تشخیص داد و به گونه ای قابل اتکا اندازه گیری کرد.

مراحل اجرای طرح پیمانکاری

راه حل اجرای طرح و انجام عملیات پیمانکار کار

مراحل اجرای طرح در موسسات خصوصی و عمومی تفاوت ماهیتی ندارد، و موسسات خصوصی کمابیش در اجرای عملیات پیمانکاری از تشریفات دولتی تبعیت می‌کنند اجرای طرح‌های عمرانی در موسسات خصوصی همانند موسسات بخش عمومی تابع تشریفات خاصی است.
پیمانکاری با رویکرد سیستمی و تئوری
مرحله اول: مطالعات مقدماتی

  • شناسایی و بررسی اولیه در رابطه با طرح
  • تهیه و ارائه طرح مقدماتی

مرحله دوم: تهیه طرح و نقشه‌های اجرایی (مطالعات تفصیلی طرح)

موسسات بخش خصوصی معمولاً طرح‌های ساختمانی، تاسیسات و تجهیزاتی خود را با در نظر گرفتن منابع مالی، پیش بینی و سپس نقشه‌ها و اسناد و مشخصات اجرایی را راساً یا با کمک موسسان مشاور تهیه می‌کنند.

  • تهیه نقشه‌های تفصیلی
  • تهیه اسناد و مدارک مناقصه

۲-۱- دعوت نامه شرکت در مناقصه

۲-۲- دفترچه توافق نامه

۲-۳- دفترچه شرایط عمومی و خصوصی توافق نامه

۲-۴- دفترچه فهرست بها و ریز مقادیر

۲-۵- دفترچه مشخصات فنی

۲-۶- نقشه اجرای کار

۲-۷- فرم ضمایم شرکت در مناقصه

۲-۸- کلیه نظرات کارفرما راجع به نحوه اجرای کار و جدول زمانبندی

مرحله سوم: اجرای عملیات طرح:

  • ارجاع کار به پیمانکار
  • دعوت از پیمانکاران برای اجرای طرح

بعد از آماده شدن اسناد و مدارک مناقصه، پیمانکاران به طریق زیر از نوع و مشخصات طرح مطلع می‌شوند و در صورتی که مایل به اجرای طرح باشند، اسناد و مدارک مناقصه را از کارفرما یا مهندسین مشاور خریداری و برای بررسی و مطالعه در اختیار کادر فنی خود قرار می‌دهند.

الف) مناقصه آزاد یا عمومی (شرایط شرکت در مناقصه از طریق درج آگهی در جراید به اطلاع داوطلبان شرکت در مناقصه می‌رسد)

ب) مناقصه محدود در این روش دعوتنامه شرکت در مناقصه برای شرکت‌هایی ارسال می‌شود که صلاحیت آنها برای شرکت در مناقصه قبلاً تعیین و نام آن‌ها در لیست واجدین شرایط شرکت‌های پیمانکاری ( لیست خاص ) درج شده باشد پس به دلیل تخصصی بودن یا ویژگی خاص کار از تعداد محدودی پیمانکار دعوت به عمل می آید.

ج) ترک تشریفات مناقصه مواردی که تحت شرایط خاص و بنا به شخصیت مقامات اجرایی انجام مناقصه ممکن و یا به صرفه و صلاح نباشد. پیمانکار از طریق ترک مناقصه مستقیماً انتخاب می‌شود.

د) توافق در این روش در مواردی که انجام مناقصه میسر و یا به مصلحت نباشد می‌توان طرح را با توافق قیمت به پیمانکار ارجاع داد

  • فروش یا توزیع اسناد و مدارک مناقصه
  • شرکت در مناقصه (چنانچه کادر فنی پیمانکار انجام پیمان را با توجه به امکانات پیمانکار عملی تشخیص می دهد،‌ قیمت کل کار را از روی نقشه ها محاسبه و پیشنهاد می‌کند قیمت پیشنهادی پیمانکار برای اجرای طرح همراه با سایر اسناد و مدارک فدبور در آگاهی، نظیر ضمانت نامه بانکی در دو پاکت جداگانه – پاکت الف حاکی ضمانت نامه بانکی و کلید اسناد و مناقصه و پاکت « ب » فقط شامل برگ پیشنهاد مبلغ کل – به مناقصه گزار (‌ کارفرما ) تسلیم می شود)

وثیقه‌های مورد قبول بانک برای صدور ضمانتنامه

 

الف ) وجه نقد، طلا، اسناد خزانه، اوراق مشارکت، سپرده ثابت و اوراق قرض الحسنه نزد بانک صادر کننده ضمانتنامه

ب) تضمین بانک‌های معتبر خارجی

ج) سفته با دو امضای مورد قبول بانک، اموال غیر منقول، برگ وثیقه انبارهای عمومی مربوط به کالا، سهام شرکت‌های پذیرفته شده در بورس، کشتی و هواپیما
پیمانکاری با رویکرد سیستمی و تئوری
انتخاب پیمانکار (کمیسیون مناقصه برای تعیین بدنه مناقصه، پیشنهادهای واصله را با رعایت آئین نامه معاملات دولتی افتتاح و قرائت می‌کند. کمیسیون مزبور ابتدا پاکت الف را باز می‌کند و در صورتی که پیمانکار تمامی شرایط مزبور در مناقصه را رعایت و کلید مدارک را ارسال کرده باشد. مبادرت به افتتاح پاکت ب (برگ یشنهاد مبلغ) می‌کند.

مناقصه گزار پس از ارزیابی پیشنهادها و تهیه جدول مقایسه، از بین پیشنهادهایی که تمامی شرایط مناقصه را دارا باشد و از قیمت خارج از اعتدال نباشد. مناسبترین پیشنهاد از نظر مالی و سایر شرایط انتخاب و به عنوان برنده مناقصه معرفی می‌کند. ضمانت نامه شرکت در مناقصه در صورتی که برنده مناقصه از انعقاد قرارداد امتناع ورود به نفع کارفرما ضبط خواهد کرد و از نفر دوم برای عقد قرارداد دعوت می‌شود)

انعقاد قرارداد پیمانکاری

 

گرفتن ضمانت نامه حسن انجام تعهدات (بعد از اینکه برنده مناقصه تعیین شد قراردادی بین پیمانکار و کارفرما منعقد و ضمانت نامه‌های شرکت در مناقصه آزاد می‌شود)

تنظیم قرارداد پیمانکاری

  • مشخصات طرفین قرارداد (کارفرما-پیمانکار)
  • موضوع پیمان
  • مبلغ پیمان
  • مدت پیمان
  • تاییدات و تعهدات پیمانکار
  • تعهدات و اختیارات کارفرما
  • ضمانت نامه انجام تعهدات (در موقع امضاء قرارداد پیمانکار باید ضمانت نامه‌ای (در حال حاضر ۵۰% مبلغ اولیه پیمان) از بانک مورد قبول کارفرما طبق نمونه ای که معمولا ضمیمه اسناد مفاقصه است اخذ و تسلیم کارفرما کند ضمانت نامه مذکور باید تاریخ تصویب صورت مجلس تحویل موقت موضوع پیمان معتبر توبه دستور کارفرما قابل تمدید باشد)
  • نظارت بر اجرای کارها
  • تغییر مقادیر کار، قیمت های جدید، تعدیل نرخ پیمان
  • تغییر مدت پیمان
  • حفاظت از کار و شخص ثالث، بیمه کار، مراقبت‌های لازم
  • هزینه تسریع کار، خسارت تاخیر کار
  • ابطال و استرداد ضمانت نامه شرکت در مناقصه
  • تسلیم ضمانت نامه پیش پرداخت (کارفرما موافقت می کند به منظور تقویت بنیه مالی پیمانکار و تکمیل تجهیزات وی درصدی از مبلغ اولیه پیمان را به عنوان پیش پرداخت در مقابل ضمانت نامه بانکی پرداخت کند)
  • تاییدیه پیش پرداخت (مبلغ پیش پرداخت باید معادل ۲۰ درصد مبلغ اولیه پیمان باشد)
  • جریمه تاخیر (اگر کسی تعهد به امری کند یا تعهد نماید از انجام امری خودداری کند، در صورت تخلف مسئول خسارت طرف مقابل است. توافق طرفین درباره میزان خسارت ممکن است به این شکل باشد که میزان خسارت را قبلاٌ ارزیابی نمایند و در قرارداد مبلغ مقطوعی را معین کنند که در صورت اجراء یا عدم اجراء یا در صورت تاخیر (مثلاً: هر روز یا هر ماه تاخیر) قابل پرداخت باشد جریمه تاخیر معمولاً در موارد جداگانه‌ای در قراردادهای پیمانکاری پیش بینی می‌شود و خسارت و جرائم قابل پرداخت توسط پیمانکار که ناشی از تاخیر و تکمیل کارها یا سایر علل باشد، تماماً به عنوان هزینه پیمان تلقی می‌گردد)

عملیات اجرایی

 

  • آغاز کار، ایجاد و تجهیز کارگاه (بعد از اینکه پیمان منعقد شد ، کارفرما کلیه زمین‌هایی را که برای تاسیس و ایجاد کارگاه و انجام عملیات موضوع پیمان مورد نیاز است به پیمانکار تحویل و شخص یا مؤسسه‌ای را به عنوان دستگاه نظارت به پیمانکار معرفی کند. همچنین کارفرما یا دستگاه نظارت برای کنترل مستقیم عملیات کارگاه، شخصی را به عنوان ناظر مقیم تعیین و کتباً به پیمانکار معرفی می‌نماید.
  • پیمانکار نیز برای شروع کار و اجرای طرح، شخصی را به عنوان رئیس کارگاه تعیین و کتباً با کارفرما یا دستگاه نظارت معرفی می‌کند. پیمانکار مسئولیت حسن اجرای تمامی کارهای موضوع پیمان را بر اساس مشخصات و نقشه‌های تفصیلی و محاسبات فنی به عهده دارد و نظارتی که از طرف کارفرما یا نمایندگان او، در اجرای طرح می‌شود از میزان این مسئولیت نمی‌کاهد.

پیمانکاری با رویکرد سیستمی و تئوری

  • پیمانکار دست اول می‌تواند به منظور تسهیل و تسریع در اجرای قسمت یا قسمت‌هایی از عملیات موضوع پیمان موافقت نامه‌هایی با شخص یا اشخاص یا پیمانکاران جزء ( دست دوم ) منعقد کند، مشروط بر آنکه آنان را از واگذاری کار به غیر ممنوع دارد. به‌هرحال ارجاع کار به پیمانکاران جزء، تحت هیچ عنوان از مسئولیت و تعهدات پیمانکار نخواهد کاست از این مرحله بخشی از مخارج اجرای طرح از محل تنخواه گردانی که به هر کارگاه اختصاص می یابد پرداخت می‌شود

مخارج اجرای پیمان

 

الف) مخارجی که مستقیماً با یک پیمان مشخص مرتبط است.

ب) مخارجی که بین پیمان‌ها مشترک بوده و تسهیم آن به پیمان‌های جداگانه امکان پذیر است.

ج) سایر مخارجی که به موجب مفاد پیمان مشخصاً قابل مطالبه از کارفرما است.

د) مخارج تحمل شده قبل از انعقاد پیمان (هزینه‌های قبل از انعقاد قرارداد در صورتی که قابل تشخیص و شناسایی با سند به حساب پیمان انتقال می‌یابد؛ در غیر این صورت جز هزینه‌های دوره وقوع محسوب خواهد شد مخارج دوره اجرای طرح از تنظیم قرارداد صرفاً به وسیله دفتر مرکزی و بعد از آن توسط دفتر مرکزی و کار گاه پرداخت می‌شود.

انجام مخارج اجرای طرح

 

الف) پرداخت مخارج اجرای طرح بوسیله کارگاه

ب) پرداخت مخارج اجرای طرح توسط دفتر مرکزی

  • واگذاری بخشی از عملیات مرتبط با اجرای طرح به پیمانکاران جزء(پیمانکاران دسته دوم)
  • تنظیم صورت وضعیت موقت کارها
  • تاییدیه صورت وضعیت موقت کارها
  • پرداخت وجه مربوط به صورت وضعیت ها (کارفرما پس از رسیدگی صورت وضعیت از جهت تطبیق ارقام با مبالغ مندرج در پیمان و اعمال تصحیحات لازم وضع کسور قابل پرداخت را با تنظیم سندی از طریق صدور چاپ به پیمانکار پرداخت می‌کند.

ج) جمع وجوهی که بابت صورت وضعیت‌های قبلی پرداخت شده است

د) ۱۰% بابت وجه الضمانت (سپرده حسن انجام کارد)

ه) اقسام پیش پرداخت

و) مالیات موضوع ماده ۷۶

ی) بیمه (با توجه به عمرانی بودن و غیره عمرانی بودن و همچنین با مصالح و بدون مصالح متغییر است)

ن) کسور متفرقه دیگری که بر طبق شرایط عمومی پیمان به عهده پیمانکار است

  • تحویل موقت (حداقل ۹۷ درصد موضوع قرارداد تکمیل شده باشد)
  • برچیدن کارگاه
  • ابطال ضمانت نامه انجام تعهدات
  • ابطال ضمانت نامه پیش پرداخت‌ها (ضمانت نامه پیش پرداخت تا پایان مدت پیمان معتبر است و مبلغ آن با پرداخت صورت وضعیت‌ها به تدریج تقلیل می‌یابد به نحوی که کل پیش پرداخت با آخرین صورت وضعیت موقت مستهلک شود)
  • تهیه صورت وضعیت قطعی (حداکثر تا یک ماه از تاریخ تحویل موقت پیمانکار باید اقدام به صدور صورت وضعیت قطعی نماید)
  • تهیه صورت حساب قطعی پیمان (ظرف سه ماه از صدور صورت وضعیت قطعی توسط کارفرما تهیه می‌شود)
  • تعیین سود پیمان و بهای تمام شده دارایی تکمیل شده
  • استرداد نصف سپرده حسن انجام کار
  • بهره برداری و نگهداری عملیات موضوع پیمان
  • تحویل قطعی
  • استرداد نصف دیگر سپرده حسن انجام کار

هزینه‌های بهره‌برداری و نگه داری عملیات موضوع پیمان در دوره تضمین به عهده کارفرما است و هزینه‌های ناشی از نقص عمل پیمانکار در دوره مزبور به عهده پیمانکار است.
پیمانکاری با رویکرد سیستمی و تئوری
سازمان موسسات پیمانکاری حداقل باید سه قسمت اصلی زیر را داشته باشد

  • قسمت بر آورده و مهندسین
  • قسمت اجرای عملیات ( قسمت ساخت )
  • سرپرست کل عملیات
  • روسای کارگاه‌ها (کارگران و کارکنان لازم برای انجام عملیات موضوع پیمان را سازماندهی می‌کنند؛ همچنین با برآورد میزان کار به تهیه صورت وضعیت‌های ماهانه کمک می‌نمایند)
  • وقت نگهداران (دستمزد کارگران کارگاه را محاسبه و بر اساس طبقه بندی هزینه‌ها، تجزیه و برای رسیدگی و پرداخت به قسمت حسابداری ارسال می‌کنند.
  • انباردانان (مواد و مصالح ارسال شده به کارگاه را دریافت، شمارش و گزارش مواد و مصالح تحویل شده را روزانه تنظیم و برای قسمت حسابداری ارسال می‌کنند قسمت حسابداری با تطبیق برگ سفارش خرید و گزارش تحویل کالا، فاکتور فروشندگان را پرداخت و سپس در اسناد و مدارک مالی ثبت می‌کند)
  • نگهبانان (معمولاً تردد افراد، اموال، ماشین آلات، تجهیزات، وسائط نقلیه و مواد و مصالح را به طور شبانه روزی کنترل و از ورود و خروج افراد و وسایل غیر مجاز جلوگیری می‌کنند بر حسب مورد وظایف دیگری نیز به آنها محمول می‌شود)
  • کارگران
  • قسمت حسابداری

مبلغ پیشنهادی برای شرکت در مناقصه را محاسبه و تعیین و برای تصویب به سرپرست کل عملیات تسلیم می‌کنند؛ تهیه صورت وضعیت‌ها و بررسی قیمت‌های پیشنهادی پیمانکاران دست دوم و اعلام نتیجه آن برای تصویب به سرپرست کل عملیات، جزء وظایف است وقتی پیمانکار در مناقصه برنده شد مواد، سفارشات خرید و سایر احتیاجات پیمان را تهیه و نسخه آن رابه قسمت حسابداری و رئیس کارگاه ارسال می‌کنند.

روش‌های متداول حسابداری پیمانکاری

مسئله‌ اساسی در حسابداری پیمانکاری چگونگی تخصیص درآمدها و هزینه‌های مرتبط با دوره‌های مالی، در طول مدت قرارداد است برای تعیین سودی که باید در هر دوره مالی به حساب منظور شود.

مؤسسات پیمانکاری از دو روش متداول حسابداری پیروی می‌کند، که عبارتند از:

  • روش کار تکمیل شده (با محاسبه سود هنگامی که طرح رایانه میزان قابل توجهی تکمیل شده باشد)
  • روش درصد پیشرفت کار (یا محاسبه سود به تناسب کادر جریان پیشرفت هر دوره)

الف ) روش کار تکمیل شده 

در این روش شناخت درآمد هنگامی صورت می‌گیرد که کل پیمان یا بخش عمده‌ای از آن تشکیل شده و صرفاً کارهای جزئی باقی مانده باشد.

در این روش مخارج پیمان و مبالغ دریافتی در ازاء پیشرفت کار، در خلال مدت قراردارد، انباشته می‌شود و اما شناخت درآمد پیمان تا زمانی که پیمان عمدتاً تکمیل نگردیده باشد صورت نمی‌گیرد. مزیت اصلی روش کار تکمیل شده است. که سود پیمان زمانی تعیین می‌شود که کار تمام شده یا به مراحل نهایی تکمیل رسیده باشد در این روش خطر شناخت یا شناسایی سودهایی که ممکن است کسب نشوند به حداقل می‌رسد .

اشکال اساسی روش کار تکمیل شده این است که درآمدی که در دوره مالی گزارش می‌شود میزان کار انجام شده در خلال دوره به روی پیمان‌ها را منعکس نمی‌کند .

برای مثال اگر چند پیمان بزرگ همگی در یک دوره مالی تکمیل شود اما در دوره‌های قبل، پیمانی به اتمام نرسیده باشد و یا در بعد پیمانی تکمیل نشود، با وجود ثبات نسبی فعالیت‌های انجام شده ظاهراً سطح فعالیت‌های جاری را منعکس می‌کند. اما همواره فاصله‌ مداومی بین زمان انجام کار و زمان شناخت سود مربوط به آن وجود دارد.

ب) روش درصد پیشرفت کار

در این روش درآمد متناسب پیشرفت عملیات پیمان شناسایی می‌شود. درآمد مذکور با هزینههای واقع شده برای رسیدن به همان مرحله از پیشرفت کار مقابله می‌شود و حاصل آن می‌تواند به عنوان سهم قابل تخصص‌ آن قسمتی از کاری که طی دوره‌های تکمیل شده، گزارش می‌شود .

اعمال روش درصد پیشرفت کار خطر اشتباه در برآورد را به همراه دارد، بدین جهت تا زمانی که نسبت به سود آوری کل پیمان اطمینانی نباشد، منظور داشتن سود در صورت‌های مالی مورد نخواهد داشت و کاربرد روش درصد پیشرفت کار نادرست است.

انتخاب روش مناسب

 

هر گاه پیمانکاری یکی از روش‌ها را در مورد حسابداری پیمان شخصی به کار گیرد از آن پس در مورد سایر پیمان‌هایی که دارای ضوابط مشابه هستند باید از روش تبعیت کند.

انتخاب روش حسابداری برای هر پیمان بستگی به میزان اطمینان دارد که پیمان از بر آورد در آمد و مخارج پیمان به دست می‌آورد. در پاره‌ای موارد، پیمانکار به خاطر عدم اطمینان نسبت به برآورد تصمیم به اتخاذ روش کامل کار تکمیل شده می‌گیرد در موارد دیگر که نتیجه پیمان را می‌توان به طور قابل اطمینان برآورد کرد.

حسابداری تمام یا پاره‌ای از پیمان‌ها ممکن است با استفاده از روش درصد پیشرفت کار صورت گیرد همچنین پیمانکار ممکن است برای قراردادهای مختلف از هر دو روش همزمان استفاده کند.

اگر در روش حسابداری قرادادهای پیمانکار تغییر داده شود تاثیر این تغییرات و مبلغ ریالی آن همواره با علل تغییر باید افشاء گردد. هر گاه پیمانکار روش حسابداری خود را از درصد پیشرفت کار به روش کار تکمیل شده تغییر دهد ممکن است میزان کلیه اثرات مالی ناشی از تغییرات روش را نتوان تعیین کرد.

در چنین مواردی دست کم ، افشای مبلغ سود گزارش شده مربوط به سال‌های گذشته‌ پیمان‌هایی که در ابتدای دوره حسابداری در جریان پیشرفت بوده ضروری خواهد بود.

ذخیره لازم برای زیان‌های قابل پیش بینی

هر گاه آخرین برآوردها از هزینه‌ها و در آمدهای یک قرارداد پیمانکار نشان دهنده زیان باشد، باید زخیره‌ای معادل کل زیان، بدون توجه به میزان کار انجام شده، در نظر گرفته شود. حتی در مواردی که زیان پیش بینی شده از کل هزینه‌های انجام شده تا تاریخ برآورد بیشتر باشد، باید برای کل زیان پیش بینی شده آن پیمان ذخیره در نظر گرفت.

هرگاه بخش عمده‌ای از ظرفیت واحد اجرا کند (پیمانکار) برای مدتی طولانی به پیمانی اختصاص داده شود، هزینه‌های غیر مستقیم واحد پیمانکاری در طی باقی مانده قرارداد بعضاً به عنوان هزینه‌های قابل تسهیم مستقیم تلقی و در محاسبه ذخیره برای زیان پیش بینی شده، در نظر گرفته می شود .

در صورت نیاز در نظر گرفتن ذخیره برای زیان پیمان، میزان ذخیره بدون توجه به مواد زیر تعیین می‌گردد.

الف – شروع یا عدم شروع عملیات اجرائی پیمان

ب – مرحله تکمیل عملیات پیمان

ج – میزان سود مورد انتظار از سایر قراردادهای غیر مرتبط با پیمان

از آنجایی که تعیین برآورد میزان زیان آتی پیمان مسکن است با دقت کافی ممکن نباشد، در بعضی موارد برآورد مبلغ زیان آتی امکان پذیر است و در سایر موارد افشای زیان احتمالی به تنهایی (بدون بر آورد مبلغ) کافی خواهد بود.

دعاوی و تغییر ناشی از قراردادهای پیمانکاری

 

مبالغ مورد مطالعه پیمانکار ناشی از تغییرات قراداد که به تصویب کارفرما رسیده باشد، تنها هنگامی به عنوان در آمد شناسایی می‌شود که پیمانکار مدارک و شواهدی دال بر قبول مورد مطالبه توسط کارفرما ارائه کند. خسارات یا جرائم قابل پرداخت توسط پیمانکار که ناشی از تاخیر در تکمیل کار یا سایر علل باشد عاماً به عنوان هزینه پیمان تلقی می‌شود.

تعیین سود پیمان تکمیل شده

الف) روش درصد پیشرفت کار

در روش درصد پیشرفت کار، تفاوت حساب کار گواهی شده و حساب پیمان (درآمد – هزینه) پس از تهیه صورت حساب قطعی و تصفیه با پیمانکار – سود (یا زیان) پیمان تکمیل شده را به دست می‌دهد .

ب) روش کار تکمیل شده

پس از ثبت آخرین صورت وضعیت تفاوت حساب کار گواهی شده و حساب پیمان – پس از تهیه صورت حساب قطعی و تصفه حساب با پیمانکار – سود ( یا زیان ) پیمان تکمیل شده را به دست خواهد داد (محاسبه سود پس از ثبت آخرین صورت وضعیت در هر دو روش یکسان است)

انتقال سود بستن حساب پیمان تکمیل شده

حساب پیمان پس از خاتمه طرح ، بهای تمام شده (مخارج اجرای طرح) را به دست خواهد داد ، که پس از مقبله ارزش با کارگواهی شده ، سود (زیان) ناشی از اجرای طرح تعیین خواد شد . سود (زیان) پیمان تکمیل شده را می توان به یکی از دو روش زیر محاسبه و به حساب سود و زیان اتنقال داد .

روش اولمحاسبه سود هر پیمان به طور جداگانه (محاسبه سود در صورتی که سود حاسل از هر پیمانکاری به طور جداگانه تعیین می شود)

روش دوممحاسبه سود و پیمان ها به طوریکه (محاسبه سود در صورتی که سود حاصل از هر پیمانکاری به طور جداگانه تعیین نشود)

در این روش‌های تمام شده و ارزش کار گواهی شده پیمان‌های تکمیل شده به حساب سود و زیان پیمان‌ها منتقل و در نتیجه سود (زیان) پیمان‌ها با ثبت زیر به طور یکجا تعیین می‌شوند.
پیمانکاری با رویکرد سیستمی و تئوری
محاسبه سود پیمان‌های ناتمام

نظر به مخاطرات کار پیمانکاری و تعهداتی که پیمانکار در طول اجرای طرح و دوره تضمین دارد. اصل پذیرفته شده این است که اگر نسبت به سودآوری کل پیمان اطمینان لازم وجود نداشته باشد. بنابر سود شناسایی و در صورت‌های مالی منعکس گردد به عبارت دیگر از روش کار تکمیل شده استفاده شود.

برای حسابداری پیمان‌های بلند مدت معمولاً از روش درصد پیشرفت کار استفاده می‌شود یعنی سود بر مبنای درصد پیشرفت (تکمیل) پیمان در پایان هر دوره مالی محاسبه و اندازه گیری می‌گردد از آنجا که به کار گیری این روش، خطر اشتباه در برآورد را به همراه دارد، از این رو، سود پیمان ناتمام زمانی شناسایی و در صورت‌ها مالی منعکس شود که نسبت به سود آوری و نتیجه کل پیمان نتیجه کل پیمان اطمینان لازم وجود داشته باشد .

در قراردادهای مقطوع، شرایطی که معمولاً درجه اطمینان از سود آوری و نتیجه کل پیمان را فراهم می‌سازد عبارت است از:

الف) کل در آمد قابل وصول پیمان بتواند به نحوی معقول برآورد شود.

ب) مخارج لازم برای تکمیل پیمان و همچنین درجه تکمیل پیمان در تاریخ گزارش به وضوح قابل شناسایی باشد تا عملکرد واقعی بتوان با برآوردهای قبلی مقایسه شود.

در قراردادهای امانی: شرایطی که معمولاً درجه اطمینان از سودآوری و نتیجه کل پیمان را فراهم سازد عبارت است از:

الف) مخارج قابل تخصیص به پیمان بتواند به طور آشکار شناسائی شود .

ب) مخارج پیمان، به جز آن دسته مشخصاً طبق قرارداد قابل بازیافت است– بتواند به نحوی معقول برآورده شود صورت وضعیت‌های موقت و پرداخت‌هایی که بابت آن به عمل می‌آید جنبه موقت، غیر قطعی و علی الحساب دارد و در نتیجه، سود قطعی پیمان پس از خاتمه کار و تسویه حساب نهایی به پیمانکار مشخص خواهد شد چون در آمد کسب شده در هر دوره مالی نمی‌تواند به عنوان درآمد قطعی پیمان به حساب آید، از این رو برای جلوگیری از شناسایی سود واهی و انعکاس آن در صورت‌های مالی لازم است سود (‌زیان) پیمان‌های ناتمام در پایان هر دوره مالی محاسبه و اندازه گیری شود.

برخی از روش‌های تعیین سود پیمان‌های ناتمام به شرح زیر است:

الف) محاسبه سود پیمان نا تمام بر اساس مخارج واقعی

در این طریق ابتدا بهای تمام شده کار گواهی شده بر اساس مخارج واقعی تعیین و سپس از تفاوت ارزش کار گواهی شده و بهای تمام شده کار گواهی شده سود پیمان ناتمام تعیین می‌شود.

سود پیمان ناتمام را که بدین طریق به دست می‌آید اصطلاحاً سود ظاهری می‌نامند و برای رعایت اصل احتیاط معمولا ۲/۳ سود ظاهری به ترتیب زیر به عنوان سود پیمان ناتمام شناسایی و در صورت های مالی منعکس می شود از آنجا که در پرداخت وجه هر صورت وضعیت ، درصدی به عنوان سپرده حسن انجام کار کسب و در خاتمه‌کار به پیمانکار مسترد می گردد برای اینکه سود دوره متناسب با وجوه دریافت شده به حساب منظور شود، معمولاً سود محاسبه شده مزبور به نسبت وجوه دریافت شده به ارزش گواهی شده نیز تعدیل می‌گردد.

ب) محاسبه سود پیمان ناتمام بر اساس مخارج بر آوردی

چنانچه برآورد معقول از مخارج لازم برای تکمیل پیمان امکان پذیر باشد، برای تعیین مبلغ سودی که باید در هر دوره مالی و در صورت های مالی منعکس شود، ابتدا سود برآوردی پیمان به ترتیب زیر از تفاوت مبلغ کل پیمان تعیین وسپس سود پیمان ناتمام بر مبنای درجه تکمیل پیمان محاسبه می‌شود.

گزارش‌های مالی

در مؤسسات پیمانکاری گزارش‌های دوره‌های (ماهانه، سه ماهه، شش ماهه و … ) زیر باید به موقع تهیه شود:

ترازنامه باید همراه با موارد زیر آورده شود:

  • فهرست حساب‌های دریافتنی و سپرده حسن انجام کار
  • جدول بهای تمام شده کارهای در جریان ساخت و صورت وضعیت‌ها
  • فهرست حساب‌های پرداختنی
  • جدول دارائی‌های ثابت واستهلاکات
  • فهرست مطالبات دست دوم

در مطالب آتی در مورد حسابداری شرکت‌های پیمانکاری و نحوه کار با نرم افزار حسابداری سپیدار همکاران سیستم بیشتر آشنا خواهیم شد. همراه ما در دانشنامه سپیدار باشید.

دریافت دموی رایگان سیستم پیمانکاری